bojolwow

DR. JERZY POGONOWSK!

BÓJ O LWÓW

(Z WALK ARMJI Ochotniczej Z 1920 ROKU)

SŁOWEM WSTĘPNEM ZAOPATRZYŁ BRYG. CZESŁAW MĄCZYŃSKI -j-

REPRODUKCJE PORTRETÓW I ILUSTRACJE WYKONAŁA ART. MAL. WANDA ŻYGULSKA-POGONOWSKA

Po krótkich dniach tryumfu, po upojeniu się narodu błyskawicznym, dumnym wkroczeniem wojsk polskich do Kijowa uderzył druzgocący taran nawały bolszewickiej w osłabiony front polski na północy. Hen od Smoleńska, Połocka i Krasnohik ruszyły od dawna przygotowane masy bolszewickie na zachód z celem wytkniętym po Warszawę i dalej by zawładnąć cieszącą się od dwu lat wolnością Rzeczpospolitą polską. Odepchnięte po długich, uciążliwych, a bohaterskich zmaganiach dzięki z południa ściągniętym posiłkom przycichły, by zebrać nowe siły do skoku śmiertelnego.

Wówczas od dawnych „pól dzikich" runęła dzika, niesforna łupieżcza jazda Budiennego. Załamał się front polki, na ogromnych rozciągnięty przestrzeniach i począł gwałtownie szybko się cofać.

Wówczas to wyłoniła się z narodu myśl stworzenia na gwałt armii ochotniczej, by ratować państwo od nieuchronnej— zdawało się —-ruiny, by wesprzeć i podtrzymać front polski; by dać władzom państwowym czas i możność powołania i wyćwiczenia nowego rekruta, by otworzyć wreszcie w kraju konieczne warunki spokoju.

Myśl ta znalazła należyty oddźwięk. Na pierwszem po-siedzenin powołanej ówcześnie przez Sejm do życia Rady Obrony Państwa postanowiono stworzyć Armię Ochotniczą. Na czele jej postawić musiano popularnością swą nieomal VI

legendarnego, bohaterskiego, krystalicznie narodowo czującego, generała Hal/era.

Pod tchnieniem jego różdżki czarodziejskiej zerwał się naród cały do czynu, dopiero teraz uświadomiony o wiszącej nad nim grozie.

W kilku tygodniach zaledwie stworzył armię gotowa do boju śmiertelnego choćby do tchu ostatniego za całość i niepodległość Rzeczypospolitej.

Przed oczyma naszymi dokonał się cud żywy, wykrzesany z głębokiego uczucia narodu całego.

Zagrożona bezpośrednio Wschodnia Małopolska, a z nią bohaterski Lwów stanął w całości swej do apelu, postanowił bronić się do ostatniej krwi kropli. Jak przed dwoma laty, tak i teraz w ostatniej potrzebie dał porywający, budujący przykład całej Polsce. Osiągnął cyfry, którymi nie może się pochlubić żadna dzielnica.

W bojowe szeregi podążyło przeszło dwadzieścia tysięcy, z tego zwyż 12000 w odrębnych czysto ochotniczych formacjach w Małopolskich Oddziałach Annji Ochotniczej. Prawie 30.000 starych i steranych wiekiem i pracą obywateli, niezdolnych do służby frontowej i młodych — poniżej lat 17 — zgłosiło się do służby pomocniczej,, etapowej i wartowniczej w Ochotniczej Legii Obywatelskiej.

Z ochotników w M. O. A. O. stworzono dwa pełne pułki piechoty, trzy pułki jazdy ze wszystkimi oddziałami pomocniczy mi, jak: kompania saperska, telefoniczna, sanHar-na, tabory itd. Tu jedynie w całej Polsce porwano się na utworzenie ochotniczej artylerji, z której wkrótce brał u-dział w walkach pełny pułk z 3 dywizjonów a 9 baterji. Pozatym jedna baterja ciężka.

Tu w warsztatach lwowskich — jak ongiś w pamiętnych listopadowych bojach — zbudowano przemyślnie dwa samochody pancerne (Bukówski i Lwowskie dziecko), które we władanie swoje objęła osobna koinpanja szturmową.

Oto przewspaniały obraz wysiłku zbiorowego polskiego społeczeństwa Lwowa i Wschodniej Małopolski.

Niemniej imponującym był wysiłek jinausowy. Posypały się zewsząd od maluczkich i możnych dary obfite, w pieniądzach i naturze na tworzenie, wyekwipowanie i wyżywienie ar^nji ochotniczej. Nie poskąpiło ziemiaństwo koni i wozów. Pieniężnie wpłynęło do kas prawie siedemdziesiąt milionów Mkp. Jeżeli policzymy dary w naturze i dodamy d<> cyfry powyższej,. otrzymamy nieprawdopodobną cyfrę prawie półtory setki milionów, które — zniszczona tylekrotnie Wschodnia Małopolska — złożyła w kilku tygodniach na ołtarzu wspólnej sprawy.

Słusznie podnosiłem wówczas i podnoszę dziś, że nie straszne nam żadne nawały, ie oprzemy się w Polsce wszystkim burzom i nawałnicom, jak długo naród polski taką VIII

duszę zachowa, jak długo wśród niego żyć będzie taka ofiarność krwi i mienia.

Nie moją rzeczą oceniać tu — w przedmowie — w jakim stopniu przyczyniła się Armja Ochotnicza w swej całości do odparcia odwiecznego i krwiożerczego wroga z granic Polski. Wolno podnieść, że zaistniał moment bojowy — czasowo dość długi — w którym między Lwowem, a dążącym w jego stronę Budiennym, były jedynie oddziały ochotnicze i z ochotników złożone.

Czy spełnili tam godnie ochotnie na się przyjęty obowiązek żołnierza polskiego?

W trzy tygodnie od wydania pierwszego hasła musiano posłać w bój krwawy wszystkie rodzaje broni ochotniczej. W dwa tygodnie później wszystkie oddziały otrzymały swój chrzest bojowy. Jak zaś chlubnie- i zaszczytnie pojmowały swój obowiązek, świadczyć będą obecnym i potomnym liczne, niestety, przeliczne — kurhany i mogiły, u-sypane wzdłuż Bugu. Zaświadczy przedewszystkiem on kurhan wyniosły, kryjący drogie sercu polskiemu szczątki dwustu z górą bohaterów, którzy otoczeni, wzywani po trzykroć do poddania się, po trzykroć odpowiedzieli dumnym, żołnierza polskiego .prawdziwie godnym, a jednogłośnym ■okrzykiem: „Do ostatniego ładunku/"

Do ostatniego strzału i ostatniego tchu życia zagradzali wrogowi drogę ^do rodzinnego miasta, i ziemi ojczystej.

To bohaterstwem starożytnych przewyższające, nieśmiertelne, jak długo żyć będzie imię polskie —. Zadwórze.

Oddając w ręce publiczności książkę „Bój o Lwów', parę dat i wrażeń z walk Małopolskich Oddz. Armji ochotniczej, zaznaczam, że nietylko nie podaję wyczerpującej historji organizacji ani też choćby kalendarza walk naszych oddziałów ochotniczych galicyjskich, — ale wo-góle nie podaję ich historji we wlaściwem tego słowa znaczeniu. To też z góry się zastrzegam przed ewen-tualnemi uwagami z powodu pominięcia którego z bohaterów, czy też tylko z bardzo zasłużonych; nie rościłem sobie nigdy pretensji do należytego ocenienia całego rozmiaru heroizmu, poświęcenia, pracy i przeżyć, które te wypadki czteromiesięczne w sobie zawarły. A powtóre—jest w ogóle, zdaniem mojem, rzeczą niemożliwą odtworzyć ogrom czynu zupełnie wiernie.

Motywy mej pracy są całkiem przejrzyste, Bohaterska Armja Ochotnicza, krwawiąc się w obronie Polski w dobie bardzo dla Niej groźnej, zasłużyła sobie w pełni na wdzięczny obraz w umysłach i sercach ukochanych rodaków.

Wszak Oddziały Małopolskiej Ochotniczej Armji trzymały linję Bugu przeciw wielokrotnie przeważającym siłom nieprzyjacielskim, choć groził i im los Zadwórzan. Chcę podkreślić najważniejsze zasługi MOAO., gdyż widzę, niesprawiedliwą przepaść w ocenie znaczenia pierwszej Obrony Lwowa (przeciw Ukraińcom) i drugiej (przeciw Budiennemu), jako że występuje w tem zestawieniu druga stale bez porównania mniej korzystnie.

A jednak, czyżby pierwsza Obrona Lwowa nie pozostała tylko wspomnieniem, gdyby nie znalazła się w potrzebie druga ?

Pytam, czy dlatego tylko ceni się pierwszą obronę, że dała miastu z powrotem wodę i światło? Przenigdy ! A więc dlatego, że usunęła koszmar niepokojów? Że przedewszystkiem, zmusiła armaty oblężnicze do zaprzestania morderczego ognia na nasze miasto?

Choć ważne to były względy, każdy wie, że one nie decydują wyłącznie o zasłudze Obrony Lwowa. Chodziło w niej bowiem o — Lwów, serce i ośrodek ziemi, od wieków pługiem polskiej kultury oranej, a w walkach ze wschodem okupionej stokrotnie bez-cennemi rubinami krwi naszych przodków.*

Ale nie da się też zaprzeczyć i temu, że Lwów nie odczuł tak bardzo na swej skórze bezpośrednio ataku bolszewików, jak ukraińskich granatów dawniej, nie zaznał ponownego oblężenia, co bez znaczenia nie jest.

Jako były ochotnik, współuczestnik i świadek walk, dopuszczony do archiwum MOAO., następnie, chcąc się wywdzięczyć naszej drogiej Armji za doznane w trakcie pobytu w niej wrażenia, składam w dani duchom poległych w tym czasie na froncie mego Brata i Towarzysza broni tę garść wspomnień i wiadomości, które zebrałem chaotycznie może, korzystając z uprzejmych interwiew'ów z wybitnymi wodzami i żołnierzami.

Dziękuję Im niniejszem za użyczoną mi pomoc, a więc wszystkim, którzy byli tak uprzejmi pozować mej żonie do portretów, zdobiących tę książkę — w pierwszej zaś mierze Brygadjerowi Czesławowi Mą-czyńskiemu, a to za zachętę, ustne informacje i zezwolenie na korzystanie z archiwum MOAO., i za piękną przedmowę. Należy się również podzięka pp. ppor. Orobkiewiczowi, kierownikowi wspomnianego archiwum i sierżantowi Adamowi Dobrowolskiemu za uczynność i pomoc w poszukiwaniach tamże, wreszcie: borńbar-djerowi 205 p. a., Stanisławowi Leowi i Wł. Szenderowi-czowi z grupy Nitlmana za podanie mi interesujących szczegółów z bojów.

Oddając w ręce publiczności „Bój o Lwów", proszę o rozważenie charakteru tej książki.

Na zakończenie wyrażani żal, żem już nie mógł pozyskać portretów niektórych bardzo zasłużonych we walkach MOAO. osobistości.

Napór bolszewicki. — Powstanie M. O. A. O. — Zarys organizacji. — Nieco o przyszłych bojach. — Pierwszy rozkaz.

U schyłku czerwca 1920 roku nieznane dotąd, potworne uczucie obawy o całość tak dorodnie już rozkwitającej Rzeczypospolitej i odruchowy pęd do roz-pacznej obrony ogarniać począł społeczeństwo polskie coraz przemoźniej. Wprawdzie już u świeżej kolebki zmartwychwstałej Polski stał groźny, blady niepokój o rozwój tego niepodległościowych rojeń ziszczonego ideału, wprawdzie szeroko w pulsujące życie wpatrzone oczy odrodzonej Polski raził od pierwszych chwil zarania krwawy blask łuny pożarnej, przecie terminów tak groźnych nie przeżyło dotąd jeszcze Ojczyzny naszej młode, gorące, nerwowe a piękne tak serce. I przeto rodził się rozpaczny ból zapamiętania ostatecznego, a jako że Polak nie czeka na rozrost tragicznej klęski, w głuchej pogrążony rozpaczy, nikt wątpić nie mógł, że z tych nagłych, tak gwałtownych przeżyć, nic innego, jak tylko świeży, promienny czyn zrodzić się musi.

A zapowiednie echa tego uderzenia w czynu stal nie dały długo czekać na siebie. Oto na pierwszem posiedzeniu Rady Obrony Państwa zastanawiano się już skutecznie nad zorganizowaniem ochotniczych zastępów, które jeszcze poprzednio poczęły się tworzyć samorzutnie. Zrazu miano je tworzyć przy baonach zapasowych, ale następnie, zwłaszcza na terenie naszym, wschodniomałopolskim, inna, a szybka i konkretna*za-padła decyzja. Oto bohaterskiej legendy Obrony Lwowa mąż główny, niezrównany brygadjer Czesław Mączyński po konferencji z gen. Lamezanem zaczął" organizacje M. 0. A. 0, tj. małopolskich oddziałów Armji Ochotniczej.

Ponieważ wschodnia Małopolska była drugorzędnym terenem operacyjnym, przeto, wobec konieczności osłabienia frontu małopolskiego, musiały wprost z konieczności powstać M. O. A. O. o specjalnych swoich zadaniach. W wypadkach takich można różnie sądzić, są też często podzielone w tej mierze zdania. Bezsprzecznie, jak prawie wszędzie, tak i w kwestji zakładania armij ochotniczych, mających z natury rzeczy swe dobre i złe strony, musimy uwzględnić dwojaką prawdę, klasyczną obustronność medalu, i tak, skoro przy de-fenzywie i odwrocie może słabnąć duch operującej przez czas dłuższy armji stałej, regularnej, dobrze jest podnieść go przez współudział świętym ogniem umiłowania sprawy zapalonych oddziałów ochotniczych. Wielu jednak sądzi (między innymi wytrawny znawca, gen. por. Lamezan-Salins, lub gen. Jędrzejewski), że lepiej jest ochotników odrazu rozdzielić pomiędzy odpowiednie szeregi armji stałej, by ją właśnie zachęcić, podniecić i podnieść. Inni wreszcie widzą w takiej dyslokacji niekorzyść, wynikłą z przerwania koleżeńskich węzłów i ochłodzenia kooperacyjnego zapału w ten sposób rozdzielonych ochotników, i podnoszą wzmożenie szlachetnego współzawodnictwa wśród członków tak pięknie zgrupowanej i nazwanej armji, stwierdzającej ochoczy, dobrowolny zapał ich gorliwej służby w obronie pojęć najświętszych. Jak naprawdę podniecająco działa taka stała współpraca, o tem — zdaje się — nie ma nawet potrzeby wspominać. A pozatem: wszak liczono, że może Lwów będzie bezpośrednio przez wojska bolszewickie zagrożony — może nawet przez ewentualny odwrót armji polskiej stałej od tejże odcięty. A wtedy Armja Ochotnicza Małopolska mogłaby bronić Lwowa, pozostając z W. P. w kontakcie jedynie lotniczym albo iskrowym.

Ochotników były dwa rodzaje: a więc tacy, którzy si^ zobowiązali przy zgłoszeniu do służby w W. P. do końca wojny (w myśl rozp. M. P. Wojsk L. 6087) i tacy, którzy się zgłaszali do oddziałów bojowych „na czas rzeczywistej potrzeby". —„By nie przesądzać wielkości taktycznej (pułk, brygada, dywizja)" — piszą w „Spra-

wozdaniu z działalności Okręgowego Inspektoratu Armji Ochotniczej we Lwowie w myśl rozkazu gen. Inspektoratu Armji Ochotniczej z dnia 1/X 1920 L. 4285 — nazwano ogół formacyj ochotniczych we Lwowie „Mało-polskiemi Oddziałami Armji Ochotniczej." Rozróżnić w nich należy rodzaj broni, głównych (bojowych) i pomocniczych (tyłowych), wreszcie wojsk wartowniczych i policyjnych.

Na konferencji w D. O. G przy współudziale gen. Lamezana, szefa sztabu, pułkownika Thulliego i bryg. Mączyńskiego zadecydowano o wszystkiem: i bryg. Mączyński zaczął pracę O. I. A. O. Strony miarodajne zapewniły wprawdzie Brygadjera o stałem jego dowództwie organizacyjnem i operacyjnem, ale skończyło się niestety na zapewnieniach jedynie, mimo których dowództwa operacyjnego brygadjer nigdy nie dostał. Stało się to wbrew energicznym stron niektórych żądaniom, a do automatycznego objęcia go nie doszło, bo bezpośrednich walk o Lwów nie było.

Lwowski 0. I. (Okręgowy Inspektorat) zaczął pracę swoją 10. lipca br. w koszarach Zamarstynowskich Nr. 7. i w szkole Sobieskiego, męskiej i żeńskiej. Sztab O. I. A. O. zorganizowano w 2 głównych działach. Pierwszy dział pracy organizacyjno-personalnej (pod kolej-nem kierownictwem por. dra Nowaka - Przygodzkiego i por. Czartoryskiego) załatwiał sprawę organizacji jednostek taktycznych, przydziału i odpowiedniego rozdziału ochotników, tudzież wszystkie sprawy osobiste itp., podporządkowano mu własną Komisję poborową. Drugi otrzymał zadanie agitacyjno-werbunkowe i propagandę w najszerszem tego słowa znaczeniu, a pozostawał początkowo pod kierownictwem por. dra Stefana Mękarskiego, później zaś kpt. Sulimirskiego Wita. Poza działaniem pracy, skupianej powszechnie w Adjutantu-rze (por. Garbień), w Kancelarji (ppor. Orobkiewicz), utworzono referaty: a) Lekarza naczelnego (mjr. dr. Lesław Węgrzynowski), b) broni i amunicji (kpt. Bac i por. Dr. Buzath), c) techniczny (urzędnik Przewirski i ppor. Dajczak), d) taborów (rtm. Chmielewski) z ewidencją koni i referentem weterynaryjnym, e) służby łączności (ppor. Szmigielski), f) oświatowy (ppor. Saloni, później, po jego zgłoszeniu się na front, Oziębły), g) kwaterunkowy (por. Zdzisław Kultys), h) samochodowy (ppor. Otowski), a wreszcie i własną Komisję gospodarczą (ppor. Dr. Tomanek, jako oficer kasowy, i No-wak, jako prowiantowy). — Celem formowania artylerji, utworzono osobne dowództwo artylerji, pod komendą pułkownika Marcelego Śniadowskiego. Dla jazdy takież same dowództwo pod pułk. Żółkiewskim. Obu podporządkowano wprost O. I. A. O. — Kontakt ze społeczeństwem, i M. S. 0, Harcerzem, Związkiem Strzeleckim, był nader ścisły. Akcja Sekcji werbunkowej 0. I. A. 0., posługującej się Kółkami rolniczemi, Związkiem Ziemian, Organizacji Narodowych, bez różnicy orjentacji politycznej, wydała już wkrótce wyniki wprost świetne. W sześć prawie tygodni po rozpoczęciu akcji utworzył się we Lwowie Komitet Obrony Państwa. Zbierał on i rodzielał fundusze, ekwipowałi dożywiał wojska itp. Oddział werbunkowo-agitacyjny O I. A. O prowadził początkowo prawie wyłącznie cał% akcję propagandy i werbunku. Propagandę prowadzono ściśle za sumień-nem wykonywaniem obowiązków poborowych, ścigano dezerterów, zachęcano do wstępowania do M. S. O. i OLO (zależnie od warunków fizycznych i możności osobnika). Sekcja prasowa drukiem i sztukami sceni-cznemi (więc afisze, obrazy z tekstem polskim, rosyjskim dla bolszewików „bieregi etu bumażku — eto propusk k nam" i jednodniówki), żywem słowem na zebraniach, w restauracjach, w kinoteatrach dwa zespoły teatralne fungowały jako „teatr frontowy". Urządzano też dni kwiatka dla tchórzów, rewje inwalidów i dzieci z odpowiednimi transparentami, dla żołnierzy zaś i ochotników odczyty i pogadanki, umyślne przedstawienia teatralne i kinowe (gratisowe bilety, wieczory humoru i śmiechu i dwa pisma „Poczta polowa" i humorystyczne pt.: „Makolągwa". Chwalebna wzmianka należy się tu współudziałowi literatów z Janem Kasprowiczem na czele, który później wygłosił prawdziwie głęboki odczyt

Propagowano również nader gorliwie na prowincji — akcja werbunkowa szła tam b* dobrze. Organizacje narodowe wszędzie wzywały — jako tez i Związek Strzelecki i OLO — wszystkich młodszych swych członków do służby wojskowej bezpośredniej. Nierzadko

reprezentanci sami wstępowali do wojska, choć byli poza wiekiem poborowym nawet, jak np we Lwowie wiceprezes Org. Nar. prof. Dr. Marceli Prószyński, były Bemak, i prof. Kazimierz Brończyk, sekretarz tejże Organizacji. Obaj byli w polu i to w ogniu — Odezw rozlepiano b. wiele, roiło się aż od nich — przystosowywano je do okoliczności. Były odezwy do robociarzy, do ludu wiejskiego, do żydów, a wszystkie zmierzały do jednego celu, a mianowicie do wzmożenia ruchu ochotniczego i oparcia go na należytym wysiłku. We wojsku czytano odezwy te również, a ponadto rozdawano żołnierzom przeróbkę z dzieła Jana Parandowskiego

0 bolszewiźmie, ułożoną przejrzysto i jasno. Plakaty antybolszewickiej treści widniały wszędzie: przedstawiały bolszewików mordujących niewinne kobiety, kolosa bolszewickiego, ciągnionego przez niewolne ludy w jarzmie, generała Hallera, jak wzywa do boju, wreszcie żołnierza, robotnika i chłopa i studenta, broniących wspólnej placówki, albo też okrutnych bolszewików, ostrzących noże i niszczących miasta.

Społeczeństwo nie pozostało bynajmniej na głos o-dezw tych głuche — przeciwnie,jak na wycieńczenie Małopolski Wschodniej, pomoc społeczeństwa okazała się przeolbrzymią. Pełna liczba żołnierzy MOAU wynosiła 12.000, a ochotników wogóle (w Armji stałej) 6.000. Tak więc zdobyła się Małopolska Wschodnia na 18.000 żołnierzy ! I to spontanicznych ochotników 1 Same zaś oddziały M. O. A. O. poniosły w bojach 2¹/₂ tysiąca krwawych strat — a więc, w tak krótkim stosunkowo czasie prawie czwartą część swych sił wszystkiej!

Lecz spójrzmy na dary społeczeństwa : Na ręce dowódcy 0. G. gen. Lamezana, złożono około dwa miliony Mk., Komitet zaś Obrony Państwa zebra! około 5 miljonów Mk. Różne instytucje dały kredyty na ekwipunek, a zwłaszcza już instytucje lwowskie. Naftowi przedsiębiorcy wystawili własnym sumptem 50 milionów pułk jazdy. Prawie półtora tysiąca koni i wyżej setki wozów dano bez rewersów i bezpłatnie. Zebrano również jako dary 160 bluz, 19 koszul, 465 par kalesonów, 115 par skarpetek, 155 chlebaków, 1268 par butów i trzewików żołnierskich. Koło mieszczanek zorganizowało z pań dwie szwalnie. Panie pracowały ponadto gorączkowo i z ofiarnem poświęceniem w szpitalach. Punkty żywnościowe, gospody i herbaciarnie prosperowały nader żywo, tak samo Biały Krzyż, Dom żołnierski, Towarzystwo „Wszystko dla frontu" i osobny w tym celu referat O. I. Ą. O. — Były też niestety i pewne przykre bardzo przeciwdziałania A. ()., ale te ze wzrostem niebezpieczeństwa ustąpiły, co dla sprawiedliwości zresztą z zadowoleniem trzeba przyznać.

Z podległych wprost O. Itowi a jedynie na terenie D. O. G. Lwów, zaciąganych i we Lwowie tworzonych M. O. A. O. sformowano następujące jednostki taktyczne : A). Piechota : 2 pełne pułki, a to 240 pp. i 238 pp., oba składały się z trzech baonów, każdy po 4 komp! i jedna komp. kar. masz. (kompanje czteroplutonowe, z których czwarty uzbrojony w lekki kar. masz) B). Artylerja: 3 dywizjony, każdy po 3 baterje czterodzia-łowe (austrjackie 8 cm. lub rosyjskie trzy calówki), w każdej baterji pluton pieszy ochronny i 2 kar. masz. nadto jedna ciężka — 2 franc. C). Jazda: dwa pułki, a to 214 i 209 p. jazdy. Pierwszy z nich, pod pułkownikiem Żółkiewskim, zbuntował się później wraz z gen. Źeligowskim w obronie Wilna. Poprzednio jednak w obronie Warszawy, dokąd wezwany podążył, poniósł wybitne zasługi. Tak się bowiem dziwnie w Polsce złożyło, że więce| kresy dla Stolicy, niż Stolica dla kresów, zdziałały, lemu iście dziwić się często przychodzi, że w szarym Lwowie bije złote serce. D). Obok powyższych, utworzono oddział pościgowy pod nazwą „Detachement rotm. (dziś majora) Abrahama", składający się z piechoty na wozach (półtora baonu i pół baonu kar. masz.), pułku jazd}' lwowskiej (5 szwadronów, z nich 2 szwadrony kar. masz.), jednej baterji (cztery działa trzycalowe) i auta pancernego. E). Ponadto oddziały broni specjalnych i tyłowe, jak komp. szturmowa i aut pancernych (dwa auta pancerne zbudowane w warstatach lwowskich), oddz. granatników, kompanje: saperska, sanitarna i kolumna taborowa.

Z ochotników zgłaszając}^rch się wprost do Baonów zapasowych, utworzono na rozkaz M. S. Wojsk. komp. marszowe (I. O.) i użyto na uzupełnienie pozagalicyj-skich przeważnie pułków armji regularnej.

By mieć zaś całkowicie pełny obraz wysiłku społeczeństwa wschodniej Małopolski, należy podać liczbę ochotników, pełniących służbę wartowniczą a zgrupo-

wanych tu w O. L. O- w skład której wchodziły M. S. <)., Z. S., Harcerz i Egzekutywa akademicka. Liczba członków tych organizacyj, pełniących służbę z karabinem w ręku, przekraczała znacznie 20000.

Oddziałów na froncie, niestety, mimo rozkazów i przyrzeczeń, mimo odpowiedniego wyszkolenia, mimo całości, jaką wspólnie tworzyły, nie użyto w jednej grupie, lecz" nieodpowiednio a nierzadko bezcelowo rozrzucano po najrozmaitszych oddziałach. Tam, niezbyt przychylnie traktowani i niezbyt dobrze operacyjnie używani, a przerzucani w nieprawdopodobny wprost sposób, pozostawieni nierzadko bez rozkazu, wykazali swój hart bojowy i znaczną bojową wartość. Gdy trzeba było, z dumą i pogardą w oczy patrzyli śmierci, byle jeno obronić drogą ziemię i bohaterskie ukochane miasto Lwów przed najazdem hord półdzikiego wroga.

Popatrzmy teraz, jak się etapami rozwijał ten dzielny polski ochotniczy czyn, nie znający słowa trudność, a wykluczający ze swego słownika zasadniczo wyraz „niemożebnośc". Jak z poza pozornie szarego pyłu codzienności jego technicznych, administracyjnych przygotowań, wybłysnął szlachetny ogień miłości Ojczyzny najczystszemi skrami, krzesanemi z prawych dusz i serc świętej sprawy obrońców. Zobaczymy, ile uczuć i poczynań przepięknych szara zrazu we Lwowie skorupa przygotowań skrywała, parę dat archiwalnych niech uprzytomni szkicowo, jak się odbyła organizacja, komenda i dyslokacja sił w początkach przygotowań i akcji.

Zawiązkiem I. baonu były dwie kompanje skautowe i 3-cia kompanja uformowana z werbunku 10 go lipca.

Dowództwo baonu objął 10-go lipca kpt. Drobnie-wicz, około zaś 20-go ppłk. Domaszewicz.

Baon w sile 17 ofic, 819 ludzi, 82 koni, 679 karabinów, 8 K. M. Maxima, 16 strzelb francuskich 26 wozów i 5 kuchni polowych, odmaszerował dnia 2-go sierpnia do Okręgu Obr. Lwów (pułk. Ja-sieński), obsadzając III odcinek (od Snopkowa do Per-senkówki¹, jedna zaś kompanja obsadziła Czartowską Skałę.

Dnia 8/VIII odszedł do Malechowa, gdzie prowadził intenzywne ćwiczenia w terenie.

Dnia 11 go sierpnia w myśl rozkazu D. 0. G.Lwów L. 10258/„M4315 odszedł z całym pułkiem do IX brygady piechoty.

Dtwo baonu objął kpt. Zagórski. Dnia 24-go lipca na rozkaz D. O. G. Lwów, większą część ludzi oddano do baonu III.

Baon II. formował się w dalszym ciągu i dnia 7-go sierpnia w sile 21 ofic. 820 ludzi, 80 koni, 578 karabinów, 8 K. M. Maxima, 8 K. M. Levisa, 32 wozów, odszedł w kierunku Dublan.

Pierwotnie mieli wchodzić w skład baonu członkowie Związków Strzeleckich. Ponieważ napływ tychże był zbyt mały, baon uzupełniano ochotnikiem bieżącym, a dnia 26-go lipca odszedł w sile: 18 ofic, 709 ludzi, 77 koni, 583 karabinów, 8 K. M., 12 wozów i 5 kuchni polowych do Okr Obr. Lwowa.

Zawiązała się dn. 23. lipca jako kolumna transp.-sanit. Nr. 1. pod dtwem ppor. san., Fritza.

Dnia 18. sierpnia tabor odesłano do Lwowa, ludzie zaś zostali na placówce w Łaszkach mur. Dnia 19. sierpnia wróciła kolumna do Lwowa (Szkoła Przemysłowa).

Dnia 20. sierpnia odeszli ludzie na wozach do So-kolnik, gdzie zabezpieczali prawe skrzydło dwóch fortów Sokolnickich.

Dnia 23. sierpnia kolumna wróciła do Lwowa i została zamieniona na kómp. sanit. M. O. A. O.

Z auta ciężarowego, dostarczanego przez mjra Bu-kowskiego, potem przerobionego w warsztatach kolejowych, i z oddziału szturmowego uformowano oddział aut pancernych. Dtwo jego objął dnia 14. sierpnia por. Kruszyński. Dnia 19. sierpnia odszedł on do VI-tej dywizji z autem pancernem „Bukowski" i brał udział w ataku na Busk.

Dnia 23. sierpnia odszedł do VI-tej Dyw. piechoty, użyty zaś na rozmokłej drodze polnej w niewłaściwy sposób, odbył walki pod Pikułowicami i Barszczowi-cami. Pozostawiony przez 12 pp., przed linją własną w lesie na wschód od Barszczowic, wycofał się po ciężkiej walce z nieprzyjacielem, zadyrygowany następnie na polną drogę w kierunku na Biłkę i Gliniany, ugrzązł pod Biłką Królewską. (Pod autem załamał się most).

Auto zdefektowane: odjęcie pancerza tylnego, rozbicie kłodnic}⁷, zepsute światło i reflektory, musiała wrócić do Lwowa dnia 25. sierpnia w nocy.

Dnia 26. cały oddział w sile jednego zdefektowanego auta, trzech oficerów, stu dwunastu ludzi, odszedł na odcinek IV. Okr. Obr. Lwowa.

Dnia 10. lipca rozpoczął formowanie oddziałów jazdy Blm. Augustynowicz, a dla Detachement rtm. Abrahama rtm. Krynicki.

Dnia 14. lipca objął dowództwo sformowanego-pułku pułkownik Żółkiewski. Oddziały zostały sformowane jako Djon I. (formowany we Lwowie) i Djoń IL (formowany w Stanisławowie, Przemyślu i częściowo we Lwowie). Oddział, 24-tym pułkiem ułanów nazwany, pod dowództwem płk. Żółkiewskiego dnia 8. sierpnia odszedł na rozkaz DOG. Lwów Nr. 99471 „I" 12948/1. mob. wydany na podstawie rozkazu M. S. Wojsk. Nr. sztab. 0. I. L. 14319/mob. do Mławy.

Djon III. formowany pod Dtwem Rtm. krynickiego, wszedł w skład Det. Rtm. Abrahama i tamże został „rozformowany".

Artylerja M. O. A. O. powstała dnia 10. lipca, a w 4 dni później sformowano trzy baterje, na razie jednak jeszcze bez dział.

Dtwo zaś 1 pułku mał. art. ochotn. nazwanego rozkazem VI Armji L. op. 23/111 ochot. p. a. p. 205, objął kpt. Aleksander Lewicki (dziś ppułk). Pułk ten wysłał dnia 31-go lipca I. baterję (4 działa 3 cal. ros.) do Det. rotm. Abrahama, baterję zaś II. dnia 4-go sierpnia do Zboisk. Dnia 11-go sierpnia ruszył wraz z całym sztabem I Djonu (mjr Kwak) i baterją III. do skombino-wanej IX. brygady piechoty.

Baterja I. brała udział we wszyskich walkach Det. Rtm. Abrahama, a „rozformowana" rozkazem VI. Armji L. 23/111, odeszła do VI Dyw piechoty

Baterja II. przydzielona rozkazem op. Nr. 1. Dtwa skombinowanej IX. brygady piech. płk. Jastrzębskiego w myśl rozkazu Dtwa VI Dywizji L. 23'IIL do 38 pp. w V. Dywizji, pozostała przy nim.

Djon II. (Bat 4. 5.'6.) odszedł 20-go sierpnia na rozkaz VI Armji L. 23/111. do dyspozycji płk. Jasień-skiego na obsadę odcinka Sichów-Sokolniki, jako Artylerja dla baonu I1./238 pp. Armji Ochotniczej.

Obecnie postaram się przedstawić prawdziwą istotną szkicową historję organizacji i bojów M. O. A. O. z uwzględnieniem znanych mi jedynie faktów nakładu

pracy i poświęcenia się poszczególnych jednostek. Wiem jednak, że nie tylko nie wyczerpuję ich ogromu, ale i nie dotykam choćby tylko pobieżnie tych wspaniałych, ukrytych ze szlachetną skromnością budowli zbiorowych wysiłków, którym ze strony społeczeństwa cześć się i mjłość najgorętszej wdzięczności należy. — Oto pamiętny rozkaz dzienny Nr. 1, bryg.-płk. Cz. Mączyńskiegó :

W ciężkiej i groźnej dla Państwa chwili powołuje was Ojczyzna do spełnienia twardego, żołnierskiego obowiązku. W listopadzie 1918 r. w czasie obrony Lwowa zagrażał wróg miastu naszemu wielotysięczną liczbą. Odparliście go ogniem młodzieńczego zapału i gorącą miłością Ojczyzny. Dzisiaj zagraża wróg całemu Państwu naszemu i dąży do odebrania nam wśród tylu trudów zdobytej wolności. Musimy i będziemy bronić Państwa i wolności Jego z takim samym zapałem, poświęceniem i wytężeniem wszystkich najlepszych sił naszych, jak wówczas Lwowa. A tak samo jak pogromiliśmy wówczas wroga pod Lwowem i odegnaliśmy go precz za granicę Państwa, tak i dzisiaj mamy rozkaz od Naczelnego Wodza zwyciężyć go i odepchnąć go poza granice nasze.

Obowiązek nasz spełnimy, jeśli zapomnimy o wszystkich naszych osobistych sprawach i całych siebie duszą i ciałem oddamy w służbę Rzeczypospolitej

W myśl rozkazu Naczelnego Wodza tworzy Generał Haller na ziemiach całej Polski armię ochotniczą. — Z Jego rozkazu i wezwany przez D- O. G. Lwów, stworzyłem pod mojem dowództwem „Małopolskie Oddziały Armji Ochotniczej".

II. Odprawa: Dowódcy oddziałów (Baonów, kompanji) ja-kcjteż wszyscy oficerowie Dtwa jawią się codziennie o godz. 19-tej w Adjutanturze Dtwa na odprawę.

III. Przydział: Por. Starczewski Stanisław przydzielony zostaje do I baonu I pułk M. Z. A. O.

IV. Oficer kasowy Ppor. Dr. Tomanek Franciszek obejmuje gospodarkę kasową przy Dtwie M. O. A. O., zastępcą jego jest podch. Dr. Wierdak Szymon.

V. Przegląd i wyznaczenie zdolności do służby: Lekarz nacz zarządzi niezwłocznie przegląd ochotników, wymienionych w kartach ewidencyjnych i wyznaczy ich zdolność do słu żby. Przegląd I baonu rozpocznie się 12 b. m. o godz. 16-tej i 13. b. m. o godz. 8-mej rano. Dtwo baonu wyznaczy jednego oficera oraz kolejno kompanje do przeglądu.

VI. Komisyjne odebranie szkoły św. Marcina: Baon III. wyznaczy jednego oficera celem komisyjnego odebrania szkoły św. Marcina tudzież 8 ludzi. Meldować się w adjutanturze Dtwa o godz. 10*30 wtorek u rotm. Kochanowskiego.

VII Lekarz naczelny Mjr. Lek. Dr. Węgrzynowski Lesław urzęduje w koszarach Jabłonowskich obj. 5. od godz. 12—14.

VIII. Przydział: Lekarzem pułkowym 1 pułku M. O. A. O. mianowany zostaje por. lek. Dr. Ostrowski Stanisław.

IX. Oddział sanitarny znajduje się w koszarach Jabłonowskich. Tam odsyłać należy zbędne sanitarjuszki.

X. Izba chorych znajduje się w koszarach Zamarstynow-skich parter w prawem skrzydle.

XI. Zapotrzebowanie broni. Wszystkie zapotrzebowania broni mają być zgłaszane przez oficera broni kpt. Baca Stanisława, którego zastępcą jest ppor. Dr. Buzath Stanisław.

XII. Oficerowie kasowi: baonowi zgłoszą się w komisji gospodarczej Dtwa dzisiaj wtorek o godz. 13-tej.

XIII. Spis rzemieślników. Oddziały podadzą natychmiast nazwiska specjalistów rzemieślników.