Stefan Mossor

Generał Stefan Mossor (1896 - 1957), w latach 1914-1917 uczestnik Legionów Polskich, od 1918 w Wojsku Polskim. W połowie lat trzydziestych współpracował z gen. Tadeuszem Kutrzebą przy opracowywaniu operacyjnych planów obrony Wielkopolski. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 w stopniu pułkownika dyplomowanego, jako dowódca 6 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Żółkiewskiego w Kresowej Brygadzie Kawalerii. 

W jenieckim oflagu nawiązał dialog z Niemcami, proponując im w zamian za zaprzestanie represji wobec Polaków pomoc w "akcji pozyskania życzliwego stosunku narodu polskiego do Niemców". W kwietniu 1943 roku przewodniczył grupie polskich oficerów-jeńców wysłanych do Katynia po ujawnieniu sowieckiej zbrodni. Po zakończeniu wojny powrócił do kraju.

Od 1945 ponownie w Wojsku Polskim (m.in. jako zastępca Szefa Sztabu Generalnego), w stopniu generała brygady, potem generała dywizji. W lutym 1947 przeprowadzał inspekcje w Wojewódzkich Komitetach Bezpieczeństwa w Katowicach, Krakowie i Lublinie, po których zaproponował, aby jeszcze wiosną 1947 rozpocząć akcję przesiedleń ludności ukraińskiej na Ziemie Zachodnie. Propozycję tę powtórzył 27 marca na posiedzeniu Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, aby ludność ukraińską z województwa rzeszowskiego wysiedlić na zachód Polski. Mossor był dowódcą powołanej w celu przesiedlenia ludności ukraińskiej Grupy Operacyjnej "Wisła" liczącej około 20 tys. żołnierzy i funkcjonariuszy UB i MO, a kiedy 24 marca 1947 prezydium rządu podjęło uchwałę w sprawie Akcji "Wisła" - otrzymał od min. Żymierskiego nominację na Pełnomocnika Rządu do Spraw Akcji Przesiedlenia Ludności Ukraińskiej i Walki z UPA. Chociaż w dyrektywie nr 7 Żymierski jasno poinstruował Mossora, że głównym celem Akcji "Wisła" są przesiedlenia, a bezpośrednia walka z UPA jest celem ubocznym, drugorzędnym to w rezultacie tej akcji UPA straciła około 70% stanów osobowych i bazę zaopatrzeniową (praktycznie całą siatkę cywilną) na Rzeszowszczyźnie.

Wytyczne dotyczące planowanego 1) przebiegu wysiedleń  zostały sformułowane 16 kwietnia w projekcie ministrów obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego, potem były wielokrotnie powtarzane przez różne organa, bez większych zmian. W jednym z załączników projektu zawarto nakaz humianitarnego traktowania wysiedlanych, którzy według prawa są obywatelami państwa polskiego. 23 kwietnia 1947 dowódcy oddziałów wysiedlających otrzymali z rąk szefa sztabu GO „Wisła” pismo, w którym sformułowano w punktach metodę postępowania w dniu rozpoczęcia wysiedleń.  

1. W dniu ewakuacji od świtu zamknąć wyjścia ze wsi, by nie dopuścić do ucieczki ludności cywilnej przede wszystkim w kierunku lasu.

2. O świcie zarządzić zbiórkę całej ludności na wybranym miejscu i oświadczyć jej w [sposób] zdecydowany i bezkompromisowy, że:

a) celem umożliwienia im spokojnego życia i pracy, uniknięcia niepotrzebnych ofiar ludności cywilnej przy zwalczaniu bandytyzmu w rejonie wiosek i w samych wioskach, zarządzeniem władz naczelnych ludność zostaje przesiedlona na tereny odzyskane. Ktokolwiek z nieupoważnionych zostanie po wysiedlaniu, będzie uważany za członka bandy i jako taki traktowany

b) z powodu braku środków transportowych i krótkiego czasu, by umożliwić im jeszcze na nowym miejscu osiedlania zasiewów pól, a przynajmniej sadzenia kartofli, nie będą mogli zabrać ze sobą całego mienia ruchomego.

Podstawową sprawą było przygotowanie list osób przeznaczonych do wysiedlenia. Początkowo wykazy przygotowywały jednostki wojskowe, wspomagając się informacjami z urzędów gmin, a przede wszystkim z UB. Działania te były utrzymane w tajemnicy.

Gdy akcja przesiedleńcza zaczęła się rozwijać, a jej cele stały się powszechnie znane, obowiązek sporządzania list spoczął na władzach powiatowych. Pierwsza wersja wykazu wędrowała do UB, gdzie była korygowana i uzupełniana, a następnie przekazywana wojsku. Również wojsko miało prawo dokonywania kolejnych poprawek na listach.

Ludność ukraińska próbowała unikać znalezienia się na listach i wysiedlenia na różne sposoby. Zaopatrywano się w fałszywe dokumenty tożsamości, starano się o metryki rzymskokatolickie w celu potwierdzenia polskości, bowiem jednym z głównych kryteriów kwalifikacji do wysiedlenia było wyznanie religijne. Osoby wyznania grecko-katolickiego i prawosławnego, niezależnie od faktycznego pochodzenia etnicznego, traktowano jako Rusinów.

Urzędy zasypywano podaniami o zezwolenie na pozostanie w dotychczasowym miejscu zamieszkania, powołując się na wieloletnie zamieszkanie, pozytywny stosunek do polskości, związanie z miejscem, pracą, wiekiem lub złym stanem zdrowia. Przysyłano także petycje zza granicy od organizacji emigrantów lub prywatnych osób, ujmujące się za krewnymi.

Powoływano się na członkostwo w PPR, posiadanie wysokich odznaczeń państwowych, służbę w wojsku polskim lub radzieckim, przedstawiano zaświadczenia lojalności z UB. Wszelkie te działania okazały się niewystarczające do pozostania na miejscu.

W 1950 aresztowany pod zarzutem antypaństwowego spisku (m.in. wraz ze gen. Stanisławem Tatarem i Jerzym Kirchmayerem), a 1951 w "procesie generałów" skazany na karę dożywotniego więzienia i degradację. W 1956 zwolniony z więzienia i zrehabilitowany powrócił do służby wojskowej.

I. Plan ewakuacyjny do akcji "W", wydany przez Ministerstwo Ziem Odzyskanych przed rozpoczęciem akcji, w swoim pun]kcie V, dotyczącym postępowania z osiedleńcami z tej akcji, po przyjęciu ich na pun]ktach wyładunkowych, a w szczególności wyjaśnienia MZO L.dz. III/415/pfa/47 z dnia 31 lipca 1947 r. i inne późniejsze zarządzenia MZO, wydane w powyższej sprawie, w toku prowadzenia akcji, przewidywały:
1) Umieszczenie rodzin osadników z transportów o opinii ujemnej w ilości nie większej niż jedna rodzina z każdego transportu do jednej gromady.
2) Rodziny z transportu o opinii dodatniej niogły być osiedlane w ilości tylko kilku rodzin.
3) Osadnicy z akcji "W" nie mogli być osiedlani w pasie nadgranicznym lądowym 50 kilometrowym oraz morskim i miast wojewódzkich 30 km.
4) Nieprzekraczanie dla osadników z akcji "W" 10% stanu ludności danej gromady.
Itp. ograniczenia.

Rozszerzenie akcji "W, a zwłaszcza duże nasilenie tempa jej przeprowadzania w poszczególnych okresach (zniesienie ruchu wahadłowego dla transportów, przysyłanie na pun]kty rozdzielcze zamiast 6-ciu transportów dziennie do 18-tu itp.) uniemożliwiło wykonanie powyższych zarządzeń.
II. W związku z powyższym Ministerstwo Ziem Odzyskanych, mając na względzie:

A. 1) stabilizację stosunków na Ziemiach Odzyskanych,
2) unormowanie stosunku prawnego do obiektów gruntowych (akta nadania i orzeczenia o wykonaniu aktów nadania, sprawy hipoteczne),
3) zagospodarowanie Ziem Odzyskanych (akcja siewna, odbudowa zniszczonych budynków mieszkalnych i gospodarczych), w porozumieniu z innymi, powołanymi do decydowania w tym zakresie władzami naczelnymi, stwierdza, że przy rozmieszczaniu osadników z akcji "W" w poszczególnych województwach Ziem Odzyskanych, zależy na utrzymaniu następujących zasad:

B. 1) Nieosiedlanie osadników z akcji "W" w pasie nadgranicznym lądowym 30 km, morskim - 10 km i miast wojewódzkich - 20 km, przy czym dla lądowego pasa nadgranicznego z ZSRR- obowiązują ograniczenia ogólne.
2) Dalsze dokonywanie wewnętrznych przesunięć osadników z akcji "W" może być wykonywane w zakresie najkonieczniejszym, w wypadkach szczególnie uzasadnionych i przy uwzględnieniu całokształtu niniejszych zasad.
3) Położyć szczególny nacisk na umożliwienie wszystkim osadnikom z akcji "W" zdobycie pracy i w związku z tym właściwych warunków utrzymania.
4) Zasadniczym celem przesiedlenia osadników "W" jest ich asymilacja w nowym środowisku polskim, dołożyć należy wszelkich wysiłków, aby cel ten był osiągnięty. Nie używać w stosunku do tych osadników określenia "Ukrainiec". W wypadku przedostania się z osadnikami na Ziemie Odzyskane elementu inteligenckiego, należy taki bezwzględnie umieszczać osobno i z dala od gromad, gdzie zamieszkują osadnicy w akcji "W".

5) Swoboda ruchu osadników z akcji "WW" zasadniczo ma być ograniczona. W szczególności niedopuszczalnym jest opuszczanie Ziem Odzyskanych i powrót na dawne tereny. Dopilnowanie powyższego jednak należy pozostawić właściwym władzom bezpieczeństwa publicznego. Do nich też muszą być składane wszelkiego rodzaju podania w powyższych sprawach. Niepotrzebnym staje się pobieranie od Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego opinii do powyższego celu przez władze administracji ogólnej. Władze administracji ogólnej mają przyjmować podania od osadników z akcji "W" wyłącznie w sprawach z zakresu administrowania] ogólnego, należącego do nich. Podania osadników z akcji "W", dotyczące wszelkiego rodzaju spraw, wynikających ze specjalnych warunków tj. akcji, w szczególności: sprawa przesiedleń poza ramy powiatu, wyjazdów itp. muszą być składane do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Ponadto Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego ma być informowany o każdej sprawie, w jakiej osiedleniec z akcji "W" zwraca się do władz administracji ogólnej. Kontakt z Powiatowym] UBP w sprawach osiedleńców z akcji "W" ma być stały i utrzymany możliwie osobiście.

6) Przy rozmieszczaniu osadników z akcji "W", dopuszczalnym jest ich osiedlanie w 60% faktycznie wypełnionej chłonności gromady i w 40% teoretycznej chłonności gromady. W tym ostatnim jednak wypadku należy dołożyć starań możliwie szybkiego dosiedlenia takiej gromady brakującym elementem polskim.
7) Nie tworzyć samodzielnych grup parcelacyjnych z osadników z akcji "W". Dopuszczalnym jest zachowanie dla nich w grupach parcelacyjnych % jak dla gromad (patrz pkt 6).
8) Dla PNZ obowiązuje to samo (patrz pkt 6 i 7).
9) Przy potrzebie przesiedleń osiedleńców z akcji "W" wybierać nowe miejsca osiedlenia tam, gdzie w gromadzie osiedleńców z akcji "W" nie ma, względnie jest ich ilość minimalna. W ramach opracowanego planu, jak poniżej, należy dołożyć starań rozładowania z osiedleńców z akcji "W", powstałych obecnie dużych skupisk tego rodzaju osiedleńców.
W związku z powyższym zaleca się rozpracowanie z poszczególnymi wojewódzkimi urzędami bezpieczeństwa publicznego podanego zagadnienia i przedłożenie do Ministerstwa Ziem Odzyskanych ostatecznego projektu rozwiązania sprawy nadmiernego lub niewłaściwego dotychczasowego osiedlenia osadników z akcji "W".

Termin wykonania (przedstawienia ostatecznego projektu) do dnia 6 grudnia 1947 r.

MINISTER
wz /J. Dubiel/

Podsekretarz Stanu
Oryginał, maszynopis. APW,UWW,sygn.VI-743.