Piotr Nikołajewicz Wrangel
Piotr Nikołajewicz Wrangel (ur. 27 sierpnia 1878r. w Rostowie nad Donem, zm. 25 kwietnia 1928r. w Brukseli) . generał carski, jeden z dowódców armii "białych" walczących z bolszewikami, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej w 1905 roku i I wojny światowej
Od 4 kwietnia 1920 roku Głównodowodzący Sił Zbrojnych Południa Rosji, twórca Rządu Południa Rosji. Był jednym z najznakomitszych białych dowódców podczas wojny domowej - w czerwcu 1919 roku zdobył pozostający do tej pory poza zasięgiem białych Carycyn (Wołgograd). Jego nazwisko było postrachem bolszewików, którzy nazywali go "czarnym baronem" (ze względu na jego nienawiść do bolszewików). Wrangel był reformatorem "białego" ruchu, jego rząd jako jedyny przeprowadził na obszarach pod swoją kontrolą reformę rolną, oddającą chłopom ziemię (na Krymie i w tzw. Taurydzie Północnej). Piotr Wrangel jako pierwszy odstąpił od idei "jednej i niepodzielnej Rosji", której kurczowo trzymali się Aleksander Kołczak i Anton Denikin. W lipcu 1920 z pomocą chłopów wyszedł z Krymu i zajął zagłębie Donieckie. Desantami próbował opanować Kubań. We wrześniu ponownie operował już tylko na Krymie.
Piotr Wrangel uważał, że przyszła Rosja powinna być dobrowolną federacją narodów byłego imperium carów. Uznał prawo do niepodległości Polski i Ukrainy. Nie chciał, by swoje państwo mieli Tatarzy krymscy i Kozacy z Donu, Kubania, Tereku i Astrachania. Skutecznie bronił Krymu przed Armią Czerwoną od kwietnia do listopada 1920 roku wykorzystując jej maksymalne zaangażowanie na frontach wojny polsko-bolszewickiej. Do walki z bolszewikami Piotr Wrangel chciał wykorzystać Armię Powstańczą Nestora Machny. Jednak próby nawiązania sojuszu wranglowsko-machnowskiego nie powiodły się. Po rozejmie polsko-bolszewickim (który według niego był zdradą walczących na Krymie białogwardzistów) uległ przeważającym siłom Armii Czerwonej i ewakuował większość kadr swojej armii do Konstantynopola.
Na emigracji początkowo stał na czele ROVS (Russkij Obszcziewoinskij Sojuz). Zmarł 25 kwiatnia 1928 w Brukseli, został pochowany w Belgradzie, w kościele Św Trójcy. Przyczyna jego śmierci jest znana. oficjalnie zmarł na gruźlicę, jednak do dziś spekuluje się na temat rzeczywistych przyczyn. Tezę o tym, że sprawcami śmierci Wrangla byli radzieccy szpiedzy obaliło orzeczenie osobistego lekarza Piotra Wrangla, prof. I. Aleksinskiego, który stwierdził, że jego pacjent zapadł na gruźlicę kilka lat wcześniej, co przyczyniło się do wycieńczenia organizmu i przedwczesnego zgonu.
W Polsce nakładem Bellony ukazała się książka Piotra Nikołajewicza Wrangla - "Wspomnienia" Tom I i Tom II.
Piotr Wrangel urodził się 15 kwietnia 1878 roku w Rostowie nad Donem jako potomek bałtyckiego rodu baronów pochodzenia szwedzkiego. Swoją edukację rozpoczął od Rostowskiej Szkoły Realnej. Następnie ukończył Górniczy Instytut w Petersburgu i wstąpił w szeregi armii, gdzie służył w pułku kawalerii. Po kilku latach służby opuścił armię i przeniósł się na Syberię gdzie pracował jako inżynier chemik. Piotr Wrangel powrócił do służby wojskowej podczas wojny rosyjsko-japońskiej. Po zakończeniu działań wojennych Wrangel pozostał w wojsku. Podczas służby wstąpił do Akademii Sztabu Generalnego, którą ukończył w 1910 roku. Podczas I wojny światowej Wrangel dowodził 1 Kozackim Pułkiem Nerczyńskim imienia księcia Aleksego, który walczył w Karpatach. Następnie dowodził dywizją wojsk odwodowych. Do momentu wybuchu rewolucji październikowej Piotr Wrangel dowodził korpusem kawalerii. Po zajęciu Piotrogrodu przez bolszewików Piotr Wrangel opuścił armię i przeniósł się na Krym. Lecz i tam dotarła rewolucja. Po zajęciu Krymu przez bolszewików Piotr wrangel został aresztowany. Po wkroczeniu Niemców na Ukrainę i zajęciu przez nich Krymu zostaje uwolniony. Po tych wydarzeniach kilka tygodni pozostaje jeszcze na Ukrainie. Później ze swoją rodziną udał się na Kubań i wstąpił do Armii Ochotniczej dowodzonej przez generała Antona Denikina. W Armii Ochotniczej Piotr Wrangel pełnił funkcję dowódcy odcinku kaukaskiego. Po zdobyciu Carycyna w 1919 roku popadł on w konflikt z Denikinem i wyjechał za granicę. Po klęsce Denikina to właśnie on przejął dowodzenie Armią Ochotniczą.
Po przejęciu władzy Piotr Wrangel postąpił inaczej niż Anton Denikin, który obiecywał niezależność polityczną tylko kozactwu dońskiemu i wszelkimi sposobami starał się podtrzymać te złudzenia W stosunku do Polski, która w momencie przejęcia przez Wrangla władzy w 1920 roku prowadziła wojnę z Rosją Radziecką. Wrangel zajął elastyczne stanowisko. Chodzi tu między innymi o okres od zerwania rokowań polsko-bolszewickich w Mikaszewicach do bitwy warszawskiej. Czyli koniec 1919 roku, i cały 1920 rok.
Bowiem po zerwaniu tajnych rokowań polsko-bolszewickich w Mikaszewicach (trwały one od sierpnia do grudnia 1919 roku) Polacy jak i bolszewicy przygotowywali się do wojny. W momencie przejęcia dowództwa przez Wrangla bolszewicy przerzucili część sił z Krymu na Front Zachodni. Wrangel wiedział, że żeby móc prowadzić później jakiekolwiek działania wojenne musi opanować cały Krym. Udało mu się to dopiero w dniach od 13 do 18 kwietnia 1920 roku, kiedy to stoczył na Krymie zwycięskie walki z bolszewikami.
Jeżeli chodzi o Polskę, to w tamtym okresie Józef Piłsudski chciał za sprawą wyprawy kijowskiej zrealizować swoją wizję niepodległej Ukrainy i stworzyć z niej bufor odgradzający Polskę od Rosji Radzieckiej. Dodatkowo Polska 22 kwietnia 1920 roku uznała prawo Ukrainy do niepodległości. Tym samym Józef Piłsudski, oraz Symon Petlura stali się sojusznikami. Widząc to Piotr Wrangel jakoś zareagować. Tym bardziej, że Francja jako sojusznik zarówno Polski jak i jego, domagała się nawiązania współpracy. Jednak generała Wrangla nie interesowały żadne układy polityczne z Polakami. Był on skłonny tylko do nawiązania współpracy militarnej z Polską. Z kolei Polacy nie chcieli w ogóle współpracy z Wranglem. Zaś w momencie wygranej pod Warszawą porzucili myśl współpracy z Wranglem, a także próbę utworzenia niepodległej Ukrainy.
Taki obrót sprawy wykorzystał Wrangel. Próbował nawiązać współpracę z URL – Ukraińską Republiką Ludową. Swoje stanowisko wobec Ukrainy i innych narodów Rosji wyraził już w czerwcu 1920 roku w nocie, którą Piotr Struwe jako Naczelnik Wydziału Spraw Zagranicznych przy Głównodowodzącym Sił Zbrojnych Południa Rosji przedstawił Aleksandrowi Millerandowi – Przewodniczącemu Rady Ministrów Republiki Francuskiej dnia 20 czerwca 1920 roku w Paryżu. Struwe stwierdzał w niej między innymi “...Organizacja przyszłej Rosji powinna być oparta na porozumieniu aktualnie istniejących nowych sił politycznych. Połączenie podzielonych obecnie części Rosji w szeroko pojętą federację powinno być oparte na dobrowolnym porozumieniu wynikającym ze wspólnoty interesów, a przede wszystkim z potrzeb ekonomicznych. Taka polityka w żadnym wypadku nie będzie zmierzała do zjednoczenia siłą...”.
Początkowe klęski Polaków w walce z Rosją Radziecką i obawa Wrangla, że Polacy zawrą separatystyczny pokój z bolszewikami wymusiły tę notę i późniejsze kroki Wrangla. Ponieważ wtedy armia Ukraińskiej Republiki Ludowej pozostałaby jedyną siłą osłabiającą napór Armii Czerwonej na wojska Piotra Wrangla.
W połowie lipca 1920 roku Rząd Południa Rosji rozpoczął realne działania zmierzające do nawiązania współpracy z URL. Wtedy to została wysłana misja wojskowa do kwatery głównej wojsk ukraińskich w Chryplinie, którą dowodził pułkownik Noga. Z kolei druga część tej misji w osobie pułkownika Wasyla Kireja pozostała w Bukareszcie. Pułkownik Kirej pozostał tam by podobne negocjacje prowadzić z rezydującym w Bukareszcie posłem URL – Kostiem Macijewyczem. Jednak rozmowy Kireja i misja pułkownika Nogi nie przyniosły rezultatu. Także misja ukraińskiego pułkownika Iwana Łytwynenki, którą generał Piotr Wrangel przyjął w Sewastopolu nie przyniosła pożądanych rozwiązan. Można to tłumaczyć tym, że strona ukraińska miała negatywne nastawienie do współpracy z Wranglem po doświadczeniach z czasów Denikina. Na uwagę zasługują próby nawiązania współpracy Ukraińskiego Komitetu Narodowego – UKN z armią Wrangla w lecie 1920 roku. Tym samym zaskoczył on negatywnie rząd URL i podważył jego zaufanie wobec siebie. Jednak działalność UKN po mimo nastawień prorosyjskich nie przyniosła żadnych efektów. Dodatkowo przedstawiciele Wrangla za granicą i członkowie UKN utrudniali próby porozumienia Wrangel – URL. Bowiem chcieli oni wyłączyć z rozmów, a wręcz domagali się wykluczenia Symona Petlury, a ukraińscy działacze polityczni na to się nie godzili. Jednak w końcu nastąpił przełom.
W drugiej połowie września 1920 roku doszło bowiem w Bukareszcie do negocjacji rosyjsko – ukraińskich. Miały one na celu nawiązanie współpracy wojskowej. Stronę ukraińską reprezentowali: poseł URL – Kostia Macijewycz i generał Serhij Delwig, zaś reprezentantem Piotra Wrangla był generał Heroys. Do 13 października 1920 roku rozmowy w Bukareszcie toczyły się na ogólne tematy. Dopiero wtedy została uchwalona przez rząd URL, którego premierem był Wiaczesław Prokopowycz szczegółowa istrukcja dla bukaresztańskich negocjatorów. Podkreślono w niej: uznanie przez Rosjan suwerenności przyszłej Ukraińskiej Konstytuanty, uznanie Dyrektoriatu, opracowanie wspólnego planu strategicznego i porozumienia operacyjnego. Pokłosiem negocjacji bukaresztańskich było uznanie suwerenności Ukrainy przez Rząd Południa Rosji i zawarcie 13 listopada 1920 roku w Warszawie ukraińsko – rosyjskiego porozumienia o kooperacji wojskowej. Jednak wydarzenia te były bez znaczenia. Bowiem 9 listopada 1920 roku bolszewicy przełamali linie obronne Armii Ochotniczej w rejonie Perekopu, a 17 listopada 1920 roku cały Krym został opanowany przez Armię Czerwoną.
W nieco innych kategoriach należy rozpatrywać stosunek generała Wrangla do Tatarów krymskich. Bowiem Tatarzy krymscy w momencie wybuchu rewolucji październikowej postanowili się zorganizować podobnie jak Ukraińcy, którzy powołali struktury przyszłego legalnego rządu. Tatarzy powołali swój parlament – Kurułtaj, który został wyłoniony w powszechnym, tajnym i równym głosowaniu 24 listopada 1917 roku. Proklamował on niepodległość Krymu i uchwalił konstytucję, która stwierdzała, że państwo krymskie jest republiką ludową. Rząd tatarski miał charakter koalicyjny, chociaż przeważała w nim polityka demokratyczna, której rzecznikiem był premier i minister wojny (podobnie jak Aleksander Kiereński – adwokat) Dżafar Sejdamet. Popierały go grupy demokratyczne i turkofilskie. Rząd ten miał również siły zbrojne. Były to: pułk dragonów zajmujący garnizony Symferopola, Bakczysaraju, Jałty – uzupełniony przez Tatarów krymskich, kilka batalionów oficerskich i dwie baterie artylerii polowej.
W momencie przejęcia rządów przez generała Antona Denikina, Tatarzy nie chcieli z nim współpracować. Ponieważ on chciał ich zniewolić. Opinię tę najdobitniej wyrażają słowa Dżafara Sejdameta: “Jasnem jest, że była to bardzo wyraźna odmowa współpracy z Denikinem w niehonorowych i dających jednostronne korzyści warunkach, które sobie tak upodobał. I rzeczywiście naród tatarski ominął Charybdę bolszewicką, żeby wpaść po odzyskaniu swobody i pod egidą wszędzie zwycięskich praw narodów samostanowiących o sobie na Scyllę caryzmu rosyjskiego ”.
Po przejęciu władzy generał Piotr Wrangel starał się przekonać Tatarów do siebie i wykorzystać element tatarski, który dzięki tradycjom religii nie mógł bolszewicki. 30 maja 1920 roku Wrangel zwołał przedstawicieli Tatarów ze wszystkich prowincji Krymu. Otworzył kongres w obecności 23 osób, mimo że nie było wszystkich deputowanych z Gezlewu (Eupatoria), Perekopu, Kefy (Teodozja) i wygłosił przemówienie tak by zastrzec się przed uznaniem legalnego i demokratycznego rządu tatarskiego. Jednak Tatarzy nie dali się wciągnąć do walki przeciw bolszewikom, uchylali się od służby wojskowej w Armii Ochotniczej. Lecz perspektywa rządów Piotra Wrangla, jak i wcześniejsze – generała Antona Denikina nie były dla Tatarów krymskich lekkie. Poprzez cenzurę, śledztwa, rekwizycje i egzekucje działaczy tatarskich administracja rządu stworzonego przez Wrangla starała się zniszczyć wszelkie przejawy niezależności Tatarów krymskich. Tak było do momentu upadku generała Piotra Wrangla.
Podsumowując działalność Wrangla w omówionym okresie można stwierdzić, że jako następca generała Denikina reprezentował on inny styl polityki w stosunku do swojego poprzednika. Jeśli chodzi o Polskę, to Piotr Wrangel nie chciał, lub nie widział jej w swoich planach federacyjnych. Jednak jeżeliby doszło do jakichkolwiek pertraktacji z Polakami chciał je prowadzić przez pośredników. Natomiast jeśli chodzi o przyszłość Ukrainy mogłaby ona istnieć w federacji z Rosją. Być może dotyczyło to również Tatarów krymskich. Chociaż polityka jaką względem nich prowadził generał Wrangel włączyłaby ich w struktury federacji, lecz być może z ograniczoną autonomią.
Wierzchoś Dariusz "Generał Piotr Wrangel wobec Polski, Ukrainy, oraz Tatarów krymskich w 1920 roku"