Niechciani go軼ie                                    

Brygada 安i皻okrzyska NSZ w Czechos這wacji



6 lipca 1945 roku porucznik czechos這wackiego wywiadu Josef Sindelár, odbywaj帷y rutynow s逝瘺 patrolow w okolicach miasteczka Sluknov w pobli簑 granicy z Niemcami, napotka grup ponad dwudziestu uzbrojonych 穎軟ierzy. Wydali mu si podejrzani, gdy mówili po polsku, byli ubrani w sowieckie mundury, a poruszali si ci篹arówk Dogde oznakowan bia陰 gwiazd armii ameryka雟kiej.
O鈍iadczyli, 瞠 nale膨 do regularnych oddziaów Wojska Polskiego, a w Czechos這wacji prowadz akcj repatriacyjn. Podejrzliwy Sindelár nie da wiary ich wyja郾ieniom i za膨da, aby udali si wraz z nim do pobliskiego dowództwa sowieckiego celem potwierdzenia to窺amo軼i.
Po krótkich pertraktacjach dowódca polskiego oddzia趾u wyrazi na to zgod. Sindelár wraz z swym kierowc szer. Vlastimilem Malin pojechali przodem. Dodge pocz徠kowo toczy si pos逝sznie za nimi, jednak po pewnym czasie niespodziewanie zatrzyma si, a jad帷y nim Polacy zacz瘭i dawa znaki, 瞠 nast徙i豉 awaria. Gdy obaj Czesi wysiedli ze swego pojazdu i zbli篡li si do ci篹arówki, jej pasa瞠rowie niespodziewanie rozbroili ich i zwi您ali. W niedalekim lesie rozegra si ostatni akt dramatu: Sindelára i Malin zabito strza豉mi w ty g這wy, a ich cia豉 zamaskowano ga喚ziami. Dokonawszy egzekucji, Polacy ruszyli w stron ameryka雟kiej strefy okupacyjnej i w miasteczku Loket poddali si Amerykanom. Nied逝go jednak cieszyli si wolno軼i. W豉dze czechos這wackie szybko wpad造 na ich trop i za膨da造 ekstradycji. Dosz這 do niej ju 10 lipca. W czasie transportu Polacy podj瘭i jeszcze jedn prób ucieczki. W jej trakcie siedmiu z nich zgin窸o, dwóch zosta這 rannych, sze軼iu schwytano, a o鄉iu pozosta這 na wolno軼i. 奸edztwo wykaza這, 瞠 nale瞠li do oddzia逝 Armii Krajowej dowodzonego przez por. Tadeusza Kuncewicza, który postanowi przebi si do stacjonuj帷ej wówczas na terytorium Czechos這wacji Brygady 安i皻okrzyskiej.

KIERUNEK: CZECHY

Brygada 安i皻okrzyska powsta豉 latem 1944 roku z polowych oddziaów Narodowych Si Zbrojnych, które nie uzna造 umowy o zjednoczeniu z Armi Krajow z 7 marca 1944 roku. A do stycznia 1945 roku dzia豉豉 na terytorium Polski, jednak ze wzgl璠u na antysowieckie nastawienie dowódców i 穎軟ierzy o jakimkolwiek porozumieniu ze zbli瘸j帷 si Armi Czerwon nie mog這 by mowy. Dlatego po rozpocz璚iu sowieckiej ofensywy w styczniu 1945 roku brygada rozpocz窸a odwrót na zachód, na g喚bokie niemieckie ty造. Niemcy zaproponowali dowódcy jednostki p趾. Antoniemu Bohun-D帳rowskiemu (w豉軼. Antoniemu Szackiemu) przemarsz przez Czechos這wacj, a ten zgodzi si. W swych wspomnieniach odnotowa: Marsz na Czechy nam odpowiada. Liczyli鄉y, 瞠 bratni naród czeski u豉twi nam ci篹k w璠rówk i 瞠 znajdziemy u nich zrozumienie dla naszej sprawy – i nie zawiedli鄉y si!

Granic przedwojennej Czechos這wacji brygada przekroczy豉 22 lutego 1945 roku w pobli簑 wioski Chotesovice na Pogórzu Karkonoskim. Tu te Niemcy za膨dali, aby jednostka w pe軟i im si podporz康kowa豉, co jednak p趾 D帳rowski odrzuci. Dalszy przemarsz brygady mo瞠my zrekonstruowa na podstawie rozkazów dziennych jej dowódcy.  Najpierw przemieszcza豉 si w kierunku po逝dniowo-zachodnim, aby w pobli簑 miast Ústek i Melník, które znajdowa造 si ju na terytorium Protektoratu Czech i Moraw, zawróci o 180 stopni i kontynuowa marsz na po逝dniowy wschód a do wsi Rozstání w pobli簑 Blanska (ok. 20 km na pó軟oc od Brna), gdzie Polacy pozostali od 18 marca do 13 kwietnia 1945 roku. W czasie przemarszu cz瘰to spotykali si z Czechami.
P趾 D帳rowski wspomina te spotkania bardzo pozytywnie: Ludno嗆 czeska odnosi豉 si do nas bardzo 篡czliwie. Podczas odpoczynku i w czasie przemarszu, pomaga豉 nam w miar swoich bardzo skromnych mo磧iwo軼i, dziel帷 si nieraz ostatni kromk kartkowego chleba. W domach na noclegach starali si da 穎軟ierzowi najwi瘯sz wygod, odst瘼uj帷 nawet w豉sne ó磬a. Serdeczna i szczera pomoc ze strony Czechów pozostawi豉 w naszych sercach najlepsze wspomnienia i wdzi璚zno嗆 dla nich. Oni nam wspó販zuli i rozumieli nasze ci篹kie po這瞠nie 穎軟ierzy-tu豉czy. Powy窺za charakterystyka Czechów wydaje si niezwykle interesuj帷a, gdy we幟iemy pod uwag, 瞠 po zako鎍zeniu wojny ich stosunek do brygady i zrozumienie dla jej antysowieckiej postawy radykalnie si zmieni造.

Ju w kwietniu 1945 roku brygada nawi您a豉 kontakty z czeskim ruchem oporu za po鈔ednictwem czeskiego oficera, który wyst瘼owa jako 陰cznik. Zawarto porozumienie, 瞠 polska jednostka wesprze antyniemieckie powstanie w Pil幡ie. Jest to o tyle interesuj帷e, 瞠 ta  decyzja zapad豉 na Morawach, do嗆 daleko od tego miasta. Wspó逍rac z czeskim ruchem oporu dowództwo brygady przywita這 z zadowoleniem, poniewa zyskiwa這 w ten sposób argument przeciw zarzutom o kolaboracj z nazistami.

U BOKU NIEMCÓW CZY PRZECIW NIM

Z Rozstání brygada skierowa豉 si na zachód, w stron Pilzna, aby nawi您a 陰czno嗆 z armi ameryka雟k. Nie wiadomo, czy dosta豉 od Niemców zgod na ten przemarsz, niemniej organy niemieckie musia造 o tym wiedzie, gdy na terenach tak g瘰to zaludnionych nie mo積a by這 utrzyma w tajemnicy przemieszczania si ponadtysi璚znej grupy uzbrojonych ludzi. W czasie przemarszu p趾 Bohun-D帳rowski otrzyma od czeskiego ruchu oporu ostrze瞠nie, 瞠 w okolicach po逝dniowoczeskiego miasta Tabor znajduje si dywizja SS z rozkazem rozbicia Brygady 安i皻okrzyskiej. Dzi瘯i tej informacji polscy 穎軟ierze unikn瘭i niebezpiecze雟twa i 28 kwietnia 1945 roku bezpiecznie dotarli do wioski Vsekary, po這穎nej  ok. 30 km na po逝dniowy zachód od Pilzna. Tu brygada nawi您a豉 陰czno嗆 radiow i lotnicz z Amerykanami. Jednocze郾ie Polacy rozpocz瘭i dzia豉nia bojowe przeciwko Niemcom, obsadzaj帷 drog do Pilzna pomi璠zy miejscowo軼iami Holydsov i Stankov. W Holydsovie znajdowa si wówczas kobiecy obóz pracy. W鈔ód blisko 700 wi篥niarek by這 167 Polek. 5 maja 穎軟ierze brygady wyzwolili obóz, bior帷 do niewoli ok. 200 esesmanów. Nast瘼nego dnia dosz這 do pierwszego spotkania z patrolem zbli瘸j帷ej si od zachodu 3 Armii ameryka雟kiej gen. George’a Pattona.
Przemarsz Brygady 安i皻okrzyskiej by osi庵ni璚iem godnym podziwu, zwa篡wszy, jak wielki dystans musieli pokona jej 穎軟ierze. Z drugiej strony jasne jest, 瞠 Niemcy przepu軼ili Polaków do Czech, bo mieli w tym swój cel. Planowali wykorzystanie brygady jako oddziaów dywersyjnych zrzucanych na sowieckich ty豉ch. Dowództwo brygady stara這 si wprawdzie unika wype軟iania niemieckich 膨da, ale nie mog這 tego robi w niesko鎍zono嗆. Ostatecznie trzeba by這 przynajmniej cz窷ciowo wyj嗆 naprzeciw oczekiwaniom Niemców i kilkudziesi璚iu Polaków zrzucono w grupach zwiadowczych na ty造 Armii Czerwonej. Wcze郾iej dowództwo brygady wys豉這 do Polski, na ziemie zaj皻e przez wojska sowieckie, kilku pos豉鎍ów, którzy mieli nawi您a kontakt ze strukturami NSZ. W tym przedsi瞝zi璚iu obok s逝瘺 niemieckich bra豉 udzia dzia豉j帷a w okolicach Pragi czeska organizacja podziemna Huberta Jury (pseudonim Tom). O 軼is貫j wspó逍racy brygady z organami niemieckimi 鈍iadczy i to, 瞠 w Protektoracie, w pobli簑 Kolína, Niemcy przekazali jej dowództwu 穎n by貫go premiera rz康u emigracyjnego Stanis豉wa Miko豉jczyka, która by豉 wcze郾iej wi瞛iona w obozie koncentracyjnym, jak równie fakt, 瞠 zgadzali si na rekrutacj do brygady je鎍ów polskich. Jednak dzia豉lno嗆 Brygady 安i皻okrzyskiej na terytorium Sudetów oraz Protektoratu Czech i Moraw do momentu niemieckiej kapitulacji wci捫 pe軟a jest bia造ch plam, których usuni璚ie uniemo磧iwia brak 廝óde.

KΜPOTLIWI GO列IE

Archiwa czeskie dostarczaj natomiast wielu informacji na temat pobytu Brygady 安i皻okrzyskiej w zachodnich Czechach od momentu zako鎍zenia wojny a do jej odej軼ia do Bawarii 6  sierpnia 1945 roku. Polacy zostali pocz徠kowo zakwaterowani w wioskach na przedgórzu Szumawy: we Vsekarech (dowództwo), Stichovie, Neumeru i Kvícovicach. Wszystkie te miejscowo軼i znajdowa造 si ok. 30 km od linii demarkacyjnej oddzielaj帷ej wojska sowieckie od ameryka雟kich. 26 czerwca 1945 roku brygada przemie軼i豉 si o 20 km na zachód do powiatu Tachov, zajmuj帷 wioski Bernartice, Strachovice, Dubec, Borek (od lipca – Pres). Brygada znalaz豉 si na pograniczu anektowanym w 1938 roku przez Trzeci Rzesz na mocy uk豉du monachijskiego, które zamieszkiwali przewa積ie Niemcy sudeccy.

Pozostawa這 jedynie kwesti czasu, kiedy czechos這wackie organy pa雟twowe, d捫帷e do odnowienia swej jurysdykcji nad terenami pogranicznymi, b璠 musia造 zaj望 stanowisko wobec Brygady 安i皻okrzyskiej. Nast徙i這 to ju kilka dni po zako鎍zeniu wojny. Do dowództwa brygady do陰czy czechos這wacki oficer 陰cznikowy por. Alois Peták, który sk豉da prze這穎nym regularne raporty. Stosunek organów czechos這wackich do brygady by raczej negatywny. Mia這 to wiele przyczyn, a najwa積iejsz stanowi odmienny stosunek do ZSRR. Charakterystyczn cech 鈍iatopogl康u Czechów by豉 wówczas sympatia do Rosjan, wynikaj帷a w znacznej mierze z faktycznej nieznajomo軼i re磨mu sowieckiego, z którym wi瘯szo嗆 obywateli czechos這wackich (w przeciwie雟twie do Polaków) nie mia豉 jeszcze negatywnych do鈍iadcze. Niebagateln rol odgrywa tak瞠 fakt wyzwolenia ogromnej wi瘯szo軼i Czechos這wacji przez Armi Czerwon. Chocia wiemy dzi, 瞠 tak nie by這, wielu Czechów wierzy這 wówczas, 瞠 ZSRR jako jedyny chcia udzieli Czechos這wacji pomocy we wrze郾iu 1938 roku. Nie mo積a si zatem dziwi, 瞠 antysowiecka postawa Brygady 安i皻okrzyskiej nie spotyka豉 si w Czechos這wacji ze zrozumieniem. Ukazuje to tak瞠 identyfikowanie si z artyku貫m polskiego dziennikarza Stefana Litauera (notabene sowieckiego agenta), którego tekst Polscy faszy軼i panuj w pi璚iu czeskich wioskach ukaza si w brytyjskim dzienniku „News Chronicle” latem 1945 roku i zosta przedrukowany przez wiele czechos這wackich gazet, z komentarzem, 瞠 nale篡 po這篡 kres panoszeniu si polskich desperatów na Szumawie. Sympatie obywateli czechos這wackich dla Brygady 安i皻okrzyskiej s豉b造.
Nie ma w徠pliwo軼i, 瞠 na antypolskie nastawienie prasy czechos這wackiej mia這 wp造w zaostrzenie stosunków z Polsk, a zw豉szcza od篡waj帷y konflikt o Zaolzie. Popularno軼i nie przysporzy豉 Brygadzie 安i皻okrzyskiej tak瞠 wiadomo嗆 o opisanym ju zabiciu por. Sindelá鷻 i szer. Maliny przez 穎軟ierzy polskich pod Sluknovem, nadana przez radio czechos這wackie 26 lipca 1945 roku.

W tym czasie stosunki mi璠zy w豉dzami czechos這wackimi a brygad stawa造 si coraz bardziej napi皻e. Jednostka dostawa豉 wprawdzie aprowizacj od armii ameryka雟kiej, ale jedynie dla 穎軟ierzy (Amerykanie przekazali te Polakom nowy sprz皻 wojskowy). Tymczasem do brygady wci捫 do陰czali Polacy powracaj帷y z obozów koncentracyjnych, w tym cz這nkowie NSZ. 砰wno嗆 dla nich mo積a by這 kupowa u miejscowej ludno軼i, b康 te – gdy odmawia豉 ona sprzeda篡 – rekwirowa. Sytuacj utrudnia fakt, 瞠 Polacy p豉cili markami niemieckimi, które straci造 wa積o嗆 na terytorium Czechos這wacji. Co gorsza, skupowanie towarów przez 穎軟ierzy brygady prowadzi這 do tego, 瞠 mieszka鎍y okolicznych wiosek nie mogli wywi您a si z na這穎nych przez pa雟two obowi您kowych dostaw 篡wno軼i. Nie podoba這 si to oczywi軼ie urz璠om czechos這wackim, które zmaga造 si z brakiem 篡wno軼i.

Coraz cz窷ciej mieszka鎍y wiosek, w których kwaterowali 穎軟ierze brygady, skar篡li si na zachowanie Polaków. W jednym z dokumentów czytamy: Polacy zabierali i zabieraj ludziom po wioskach dobytek i wieprze, które sami zabijaj. Mieszkaj w domach, podczas gdy tutejsi ludzie nie maj gdzie spa, kiedy oni zajmuj ich ó磬a. Zbiory zosta造 zaniedbane, panuje zupe軟y nieurodzaj. Nikt nie mo瞠 si im przeciwstawi. Mieszka鎍y byli ju z deputacj u dowództwa armii ameryka雟kiej nie tylko miejscowego, ale nawet w Pil幡ie, jednak bezskutecznie. Niektóre rodziny przeprowadzi造 si st康, mówi帷, 瞠 nie mog tu d逝瞠j mieszka. [...] Polacy mówi ludziom, 瞠 to jest ich nowy dom, 瞠 nikt ich st康 nie ruszy, 瞠 wspólnie z tutejszymi b璠 go broni z broni w r瘯u. Ludzie, którzy tu mieszkaj, nigdy nie wyobra瘸li sobie takiego wyzwolenia i s bardzo rozgoryczeni.

Stosunek Polaków do miejscowej ludno軼i niemieckiej pozostawa ch這dny. Kiedy w Bernarticach przed przybyciem polskich 穎軟ierzy tamtejsi Niemcy wybudowali bram triumfaln z napisem Herzlich willkommen, Polacy kazali j natychmiast zburzy. Gdzie indziej jeden z oficerów wyda Niemcom rozkaz, aby zamietli ca陰 wiosk, inny za kaza niemieckiemu staro軼ie stawa przed sob na baczno嗆, zapowiadaj帷, 瞠 Polacy b璠 tak post瘼owa wobec Niemców, jak Niemcy post瘼owali wzgl璠em Polaków w czasie okupacji.

Dla zachowania obiektywizmu nale篡 jednak podkre郵i, 瞠 dowództwo brygady stara這 si przeciwdzia豉 incydentom: wyja郾ia przypadki kradzie篡 i innych przest瘼stw, kara winnych i zwraca zrabowane mienie. O zwi瘯szonej aktywno軼i polskiej 瘸ndarmerii polowej z zadowoleniem informowa por. Peták: Polska 瘸ndarmeria pracuje w dzie i w nocy. Obje盥瘸 rejon zakwaterowania na rowerach, motocyklach i samochodach. Maj tak瞠 dwa wi瞛ienia, w których przebywa stale ok. 10 aresztantów. Z ich nadzwyczajnej aktywno軼i wida, 瞠 dostali 軼is造 rozkaz utrzyma porz康ek. Polacy zaproponowali te pomoc przy 積iwach, dostarczenie wozów i ludzi. Od 27 lipca tego roku rotm. 真raw z 15 lud幟i, 13 parami koni i 13 wozami  oddelegowany jest do pomocy komisji administracyjnej w Primdzie. [...] Codziennie s do dyspozycji jej przewodnicz帷ego. Jako warunek stawiaj: za ka盥y dzie pracy 1 ton zbo瘸. Na razie nic jednak nie otrzymali.

NOBODY SEEMS TO WANT THEM…

Polacy nie czuli si jednak ca趾owicie bezpieczni na terytorium Czechos這wacji i mieli obawy, 瞠 tamtejsze w豉dze wydadz ich w ko鎍u polskim urz璠om, co dla wi瘯szo軼i oznacza這by co najmniej d逝goletnie wi瞛ienie. P趾 D帳rowski meldowa na ten temat naczelnemu wodzowi Polskich Si Zbrojnych: W豉dze czeskie utrudniaj Polakom na terenie Czechos這wacji wycofanie si na Zachód, zatrzymuj帷 ich w obozach do dyspozycji Komitetu Lubelskiego. 26 maja dwaj 穎軟ierze brygady zostali aresztowani przez organy czechos這wackie i przekazani Sowietom. 6 lipca dosz這 nawet do potyczki z jednostkami sowieckimi, które usi這wa造 otoczy Polaków. Jednak Amerykanie ostro zaprotestowali i ostrzegli w豉dze czechos這wackie przed podejmowaniem akcji wojskowych wobec Brygady 安i皻okrzyskiej: Dowództwo ameryka雟kie uzna這 spraw polskiej brygady za swój problem i b璠zie post瘼owa w tej kwestii zgodnie z przyj皻ymi przez siebie zasadami. Nieprzychylny stosunek organów czechos這wackich wobec brygady sk這ni jej dowództwo do jak najszybszego nawi您ania kontaktu ze sztabem naczelnego wodza Polskich Si Zbrojnych,  celem oficjalnego uznania jednostki za ich cz窷 i przemieszczenia do Niemiec.

Problemy zwi您ane ze stacjonowaniem Brygady 安i皻okrzyskiej na terytorium C惹R sk這ni造 w czerwcu 1945 roku w豉dze czechos這wackie do zwrócenia si do aliantów z 膨daniem, aby zosta豉 ona wycofana do Niemiec. Interweniowano zarówno za po鈔ednictwem misji wojskowej przy SHAEF (Supreme Headquarters of Allied Expeditionary Forces), jak i kana豉mi dyplomatycznymi poprzez ambasad w Londynie. Czechos這wacki ambasador w Wielkiej Brytanii Maximilián Ervín Lobkowicz spotka si w tym celu z szefem Departamentu Pó軟ocnego Foreign Office Christophem Warnerem, którego szczegó這wo poinformowa o ca貫j sprawie. Anglik wyrazi pe軟e zrozumienie dla stanowiska czechos這wackiego i powiedzia, 瞠 nie rozumie zbyt dobrze, dlaczego dowództwo ameryka雟kie, w którego sektorze przez jak捷 pomy趾 znalaz豉 si brygada, waha si przeciw niej stanowczo wyst徙i. [...] Przyobieca te interweniowa telefonicznie u odpowiednich czynników wojskowych, aby u鈍iadomi im wag tej sprawy. Doniesienia ambasadora czechos這wackiego potwierdzi tak瞠 konsul brytyjski w Pil幡ie, który przygotowa raport na temat Brygady 安i皻okrzyskiej. Podkre郵i w nim, 瞠 ze wzgl璠u na antysowieck postaw Polacy nie mog w 瘸dnym wypadku powróci do Polski, lecz ich dalszy pobyt w Czechos這wacji doprowadzi do pogorszenia stosunków z urz璠ami czechos這wackimi.

Amerykanie jednak zwlekali z przemieszczeniem brygady do swej strefy okupacyjnej w Niemczech. Nic dziwnego, bo w wyniszczonym wojn kraju brakowa這 篡wno軼i, a trzeba j by這 zapewni nie tylko Niemcom, ale tak瞠 ogromnej liczbie robotników przymusowych, wi篥niów obozów koncentracyjnych, je鎍ów itp. Przyj璚ie dodatkowych 1500 osób nie le瘸這 w interesie 瘸dnego z dowódców ameryka雟kich. Sytuacj dobrze charakteryzuje raport urz璠nika czechos這wackiego z 13 lipca 1945 roku o interwencjach u Amerykanów w sprawie brygady: O鈍iadczono nam, 瞠 sprawa zosta豉 zg這szona dowództwu armii w Monachium, jednak, zgodnie ze s這wami referenta, „nobody seems to want them”.

Brygada 安i皻okrzyska opu軼i豉 terytorium Czechos這wacji 6 sierpnia 1945 roku. Kolumna pojazdów skierowa豉 si przez przej軼ie graniczne w Rozvadowie do Bawarii. Tu przed granic dosz這 jednak do wypadku ambulansu: jeden 穎軟ierz zgin掖, kilku zosta這 rannych. Trzy dni przed odjazdem dowódca Brygady 安i皻okrzyskiej p趾 D帳rowski w otoczeniu oficerów odwiedzi dowództwo czechos這wackiej 11 Dywizji Piechoty w Pil幡ie, po瞠gna si i podzi瘯owa za to, 瞠 w豉dze czechos這wackie umo磧iwi造 jego 穎軟ierzom pobyt w zachodnich Czechach.

Historiografia czechos這wacka pod rz康ami re磨mu komunistycznego przedstawia豉 na ogó niezwykle tendencyjnie rol Brygady 安i皻okrzyskiej, ukazuj帷 jej 穎軟ierzy jako narodowych renegatów, którym imperialistyczni Amerykanie znale幢i ciep造 k帷ik w zachodnich Czechach, aby stamt康 mogli atakowa Republik Czechos這wack. Jednak w rzeczywisto軼i ten obraz mia niewiele wspólnego z prawd.

Jií Friedl


"NIECHCIANI GO列IE" Z INNEJ PERSPEKTYWY
Autor: Rafa Wnuk

W kwietniowym numerze "Mówi wieki" ukaza si interesuj帷y tekst Jiriego Friedla na temat Brygady 安i皻okrzyskiej NSZ. Autor wiele miejsca po鈍i璚i oddzia這wi AK por. Tadeusza Kuncewicza "Podkowy", którego 穎軟ierze, jak wykaza這 郵edztwo, zabili strza豉mi w ty g這wy czeskiego oficera i jego kierowc. Wed逝g Friedla oddzia ten postanowi si przebi do stacjonuj帷ej wówczas na terytorium Czechos這wacji Brygady 安i皻okrzyskiej. Autor t cz窷 tekstu napisa prawdopodobnie wy陰cznie na podstawie akt czechos這wackiego aparatu bezpiecze雟twa, inaczej bowiem trudno wyt逝maczy, sk康 w nim tyle b喚dnych informacji i niedopowiedze.
Wypada zacz望 od wyja郾ienia, kim by polski dowódca oraz jaki charakter mia wspomniany oddzia. Tadeusz Kuncewicz "Podkowa" od jesieni 1939 roku nale瘸 do najaktywniejszych organizatorów podziemia na Zamojszczy幡ie. Sprawowa wiele wa積ych funkcji w ZWZ, a nast瘼nie AK. Jego aktywno嗆 sprawi豉, 瞠 po這wie 1941 roku Niemcy zacz瘭i go poszukiwa. Ukrywaj帷y si "Podkowa" ca趾owicie po鈍i璚i si pracy konspiracyjnej. Wiosn 1942 roku na rozkaz prze這穎nych stworzy oddzia dywersyjny, który w ko鎍u tego roku zosta przekszta販ony w sta造 oddzia partyzancki z這穎ny z ch這pów z okolic Zamo軼ia, Szczebrzeszyna i Zwierzy鎍a. Na tym terenie nie istnia造 komórki Narodowych Si Zbrojnych, a swe siatki obok AK mia造 jedynie Bataliony Ch這pskie. Warto podkre郵i, 瞠 pogl康y polityczne "Podkowy" by造 dalekie od ideologii NSZ.
Oddzia por. Tadeusza Kuncewicza oddzia przejawia du膨 aktywno嗆 bojow. To na nim w du瞠j mierze spocz掖 ci篹ar walki z Niemcami w okresie wysiedle i pacyfikacji Zamojszczyzny rozpocz皻ych w listopadzie 1942 roku. Latem 1943 roku pod jego rozkazami walczy這 120 partyzantów. Ludno嗆 co najmniej kilku tamtejszych wsi zawdzi璚za "Podkowie" ocalenie. W okresie akcji "Burza" dowodzi 2 batalionem 9 pu趾u piechoty AK i zada wycofuj帷ym si Niemcom ci篹kie straty: wzi掖 do niewoli ok. 30 穎軟ierzy niemieckich i zdoby kilkana軼ie wozów z broni i amunicj. 26 lipca 1944 roku batalion opanowa miasteczko Szczebrzeszyn na kilka godzin przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
Sowieci nied逝go po wej軼iu rozbroili polskie oddzia造, cz窷 partyzantów aresztowali i wywie幢i w g陰b ZSRR. "Podkowa" musia si ukrywa. W ko鎍u 1944 roku rozpocz掖 odbudow siatki konspiracyjnej, a w marcu 1945 roku znowu stan掖 na czele swojego oddzia逝. W krótkim czasie dowodzony przez niego oddzia rozbi wi瘯szo嗆 posterunków MO w zachodniej cz窷ci Zamojszczyzny, a 27 kwietnia 1945 roku opanowa Janów Lubelski i uwolni wszystkich wi篥niów z miejscowego wi瞛ienia. "Podkowa" to legenda Zamojszczyzny, w wielu wioskach na Roztoczu pseudonim ten jest wymawiany z g喚bokim szacunkiem. Ostatnio jego imi otrzyma豉 jedna z nowych, tzw. unijnych stra積ic Stra篡 Granicznej. Nie ma ksi捫ki dotycz帷ej podziemia niepodleg這軼iowego na Lubelszczy幡ie, w której jego pseudonim nie pojawi豚y si przynajmniej kilkana軼ie razy.
Przejd幟y do sprostowania informacji zawartych w tek軼ie Friedla. "Podkowa" nigdy nie zamierza przy陰czy si do Brygady 安i皻okrzyskiej. Bior帷 pod uwag ówczesne mo磧iwo軼i komunikowania si pomi璠zy sowieck a ameryka雟ka stref okupacyjn, jest ma這 prawdopodobne, by Tadeusz Kuncewicz wiedzia o istnieniu tej formacji, nie mówi帷 ju o miejscu jej stacjonowania. W maju 1945 roku rozformowa oddzia i zg這si swoim prze這穎nym ch耩 przedarcia si przez Niemcy do 2 Korpusu gen. Andersa. Pozwolenie otrzyma i w ko鎍u czerwca oznajmi podkomendnym, 瞠 z powodu du瞠go ryzyka mog z nimpojecha wy陰cznie m這dzi m篹czy幡i nie maj帷y rodzin. Zg這si這 si 22 ochotników, z którymi wyruszy w drog.
Wbrew temu, co napisa Jir搏 Friedl, 瘸den z partyzantów nie by ubrany w mundur sowiecki. Przy s豉bej znajomo軼i j瞛yka rosyjskiego u jego podkomendnych takie przebranie by這by wy陰cznie przeszkod. Wszyscy 穎軟ierze "Podkowy" nosili 豉twe do zdobycia mundury berlingowskiego WP, posiadali te odpowiednie przepustki i sfa連zowane dokumenty. W Zwierzy鎍u zatrzymali studebakera (a nie dodge’a, jak chce Friedl), którym jecha這 dwóch propagandzistów PPR. Ameryka雟kie studebakery by造 wówczas powszechnie u篡wane przez Armi Czerwon i oddzia造 WP. Je郵i by造 na nich namalowane jakie gwiazdy (Friedl pisze o ameryka雟kiej gwie寮zie na samochodzie 穎軟ierzy Kuncewica), to z pewno軼i nie by造 to oznaczenia armii USA. Poruszanie si samochodem oznakowanym "po ameryka雟ku" wzbudzi這by natychmiastowe zainteresowanie NKWD lub UB.
Po przejechaniu mostu na Wi郵e obaj aktywi軼i zostali zastrzeleni w lesie, a "podkowiacy" pojechali przez Stalow Wol i Sandomierz w kierunku Dolnego 奸御ka. Partyzanci cz瘰to zmieniali po drodze tablice rejestracyjne i starali si trzyma bocznych dróg. "Podkowa" posiada jedynie mapy obszarów nale膨cych do Polski w 1939 roku. W zwi您ku z tym po przekroczeniu przedwojennej granicy partyzanci musieli jecha "na orientacj". Konieczno嗆 unikania gównych szlaków sprawi豉, 瞠 5 lipca oddzia zgubi si i zamiast do Niemiec wjecha do Czechos這wacji. Jeden z partyzantów Zdzis豉w Szyndzielarz jeszcze w okresie mi璠zywojennym by w tych okolicach i zna mieszkaj帷 w Sluknovie polsk rodzin K逝sowskich. Szyndzielarzowi uda這 si doprowadzi partyzantów na miejsce. Okaza這 si jednak, 瞠 w domu K逝sowskich mieszka Niemka, do której 6 lipca przyjecha narzeczony – czeski oficer (dzi瘯i Friedlowi wiemy 瞠 nazywa si Josef Sindelar i by oficerem wywiadu w stopniu porucznika). Maj帷y s豉bo嗆 do kobiet por. Tadeusz Kuncewicz traktowa atrakcyjn Niemk z du膨 atencj, co, je郵i wierzy relacji jednego z cz這nków wyprawy, bardzo denerwowa這 Czecha, który na dodatek zacz掖 co podejrzewa. Opu軼i on niebawem dom K逝sowskich, a po kilku godzinach przyjecha samochodem z kierowc. Przywióz rozkaz natychmiastowego stawienia si dowódcy oddzia逝 polskiego w komendanturze sowieckiej. Por. Kuncewicz o鈍iadczy, 瞠 nigdzie nie pojedzie bez 穎軟ierzy. W zwi您ku z tym czechos這wacki oficer nakaza, by wszyscy udali si do komendantury.
Zgodnie z tym, co napisa Friedl, partyzanci wsiedli do studebakera. Autor tekstu nie wspomnia jednak, 瞠 w drugim samochodzie oprócz czechos這wackich wojskowych
jecha豉 Niemka. Partyzanci rzeczywi軼ie sfingowali awari samochodu i zastrzelili Sindelara i jego kierowc Vlastimila Malin. Zast瘼ca "Podkowy" Marian Mijalski "Maf" nalega na "Podkow", by nie zostawia 瘸dnych 鈍iadków i zastrzeli tak瞠 Niemk. "Podkowa" nie wyrazi na to zgody. Kaza jedynie przywi您a j do drzewa. Jak si pó幡iej okaza這, decyzja ta zawa篡豉 na losie wyprawy.
Gdy "Podkowa" z podkomendnymi pojechali w stron Niemiec, dziewczyna zdo豉豉 si uwolni i zawiadomi organy 軼igania. Po nied逝gim czasie Polacy zorientowali si,
瞠 s poszukiwani. Uda這 si im dojecha do ζby, do której zepchn瘭i samochód. Dalej ruszyli pieszo. Dwie kolejne doby sp璠zili ukryci w lasach, a po zmierzchu maszerowali na zachód. W ko鎍u w 鈔odku nocy doszli do samotnego domu, którego w豉軼iciel, miejscowy Niemiec, powiedzia im, 瞠 w nast瘼nej miejscowo軼i stacjonuj Amerykanie, i ofiarowa im swoj pomoc. Przeprowadzi ich przez k豉dk i po dwóch godzinach marszu znale幢i si w strefie ameryka雟kiej. Dwóch partyzantów zesz這 do miasta, a pozostali zaj瘭i pozycje obronne i przygotowali si do walki. 10 lipca ok. 8 rano pod ich stanowiska podjecha jeep z oficerem armii ameryka雟kiej i podkomendnymi "Podkowy". W鈔ód partyzantów zapanowa豉 nieopisana rado嗆. Znaj帷y nieco angielski "Maf" poinformowa Amerykanów, 瞠 wszyscy zg豉szaj ch耩 wst徙ienia do armii gen. Andersa. Polacy zeszli do miasta, gdzie oddali posiadan bro i otrzymali ameryka雟kie racje 篡wno軼iowe, papierosy i gum do 簑cia. Nast瘼nego dnia oficer ameryka雟ki zabra Tadeusza Kuncewicza na przes逝chanie, podczas którego nakaza mu pokaza, jak drog oddzia dotar w te okolice. Nast瘼nie Amerykanie aresztowali Polaków i osadzili w wi瞛ieniu. Po kilku godzinach przyjecha豉 ci篹arówka, a uzbrojeni funkcjonariusze czechos這waccy przej瘭i aresztantów. Partyzantów przewieziono do Karlowych Warów i zamkni皻o w wi瞛ieniu na terenie koszar. Tam zacz掖 si koszmar. Stra積icy wi瞛ienni najpierw zabrali Polakom skórzane pasy i kurtki, a potem urz康zili im "軼ie磬 zdrowia". Kazano im sta na baczno嗆 i bito wyj皻ymi z prycz deskami. Niektórzy zostali tak zmasakrowani, 瞠 kilkakrotnie tracili przytomno嗆. Pó幡iej do wiezienia przywieziono Niemk, która rozpozna豉 aresztowanych. Partyzanci znale幢i si w sytuacji bez wyj軼ia.
Po konfrontacji 穎軟ierzy "Podkowy" wprowadzono do wi篥niarki z zamiarem przewiezienia do wi瞛ienia w Pradze. Eskortowa這 ich sze軼iu uzbrojonych w pistolety
maszynowe konwojentów. Trzech siedzia這 w kabinie kierowcy, a trzech razem z wi篥niami, w tylnej, oddzielonej kratami, cz窷ci samochodu. Mimo to wi篥niowie podj瘭i prób ucieczki. Podczas postoju, gdy podawano im wod, rzucili si na konwojentów z ty逝 samochodu, jednemu zdo豉li nawet odebra bro. Wówczas stra積icy siedz帷y w szoferce zacz瘭i strzela przez okienko oddzielaj帷e kabin kierowcy od tylnej cz窷ci auta.
Tu znowu dotykamy artyku逝 Friedla, który napisa, i w trakcie ucieczki zabito siedmiu partyzantów, a o鄉iu, w tym dwóch rannych, zosta這 schwytanych. W rzeczywisto軼i jeszcze w samochodzie zgin窸o o鄉iu partyzantów. Byli to Marian Wodyk "Szbelka", Zygmunt Kuncewicz "Podkówka" (m這dszy brat "Podkowy"), Jan Chwiejczak "眨irko", W豉dys豉w Olechowicz "真raw", Stanis豉w Olczyk, Zdzis豉w Szyndzielorz "Lotnik", Augustyn Po寮zik "Korsarz" i Wac豉w W璕li雟ki "Ry". Ci, których nie dosi璕造 kule, wyskoczyli z samochodu i zacz瘭i ucieka. Marian Mijalski "Maf", Seweryn B陰szak "Szczygie" i Tadeusz Jankowski "畜ik" zostali uj璚i kilka minut pó幡iej. Konwojenci zacz瘭i ich bi i kopa. Marian Mijalski zosta wówczas zam璚zony na 鄉ier. "Podkowa", Piotr Radziejowski "Gwiazda", Henryk Jó德iakowski "痂ijka", Witold Lew "Azja", Tadeusz Ju軼i雟ki "Lew", Zbigniew Hyckiwicz "Szczerbaty" oraz Tadeusz Wiatrowski "Nevada" zostali z豉pani w ci庵u nast瘼nych dwóch dni. Ucieczka powiod豉 si czterem partyzantom. Trzech z nich: Henryk Marczeski "Jurand", Wac豉w M帷zka "Wierny" i Stanis豉w Bizior "Eam", wróci這 do Polski, a Jan Chwiejczak "Wrzask", przedosta si do ameryka雟kiej strefy okupacyjnej i trafi do 2 Korpusu. Warto doda, 瞠 1946 roku komisja weryfikacyjna Polskich Si Zbrojnych zaliczy豉 "Wrzaskowi" okres s逝瘺y w ZWZ-AK (lata 1941–1944) jako s逝瘺 w Wojsku Polskim. Natomiast wszystkie wnioski 穎軟ierzy Brygady 安i皻okrzyskiej zosta造 odrzucone.
Friedl trafnie zauwa篡, 瞠 Polacy, w przeciwie雟twie do Sowietów, nie cieszyli si popularno軼i w鈔ód obywateli Czechos這wacji. Odczuli to bole郾ie schwytani 穎軟ierze "Podkowy". Przewieziono ich do wi瞛ienia w Czeskiej Kamienicy i poddano torturom. Bito ich gumowymi i drewnianymi pa趾ami a do omdlenia, cucono i znowu bito. Tadeusz Kuncewicz przeszed najci篹sze tortury. Funkcjonariusze czechos這wackiej Narodnej Bezpecnosti (NB) wciskali mu pod paznokcie gówki od zapa貫k, które potem podpalali, pod skór prawej d這ni w這篡li mu ostrze od kuchennego no瘸 itp. Dodatkow tortur by這 g這dzenie aresztowanych. W rezultacie takiego traktowania Piotr Radziejowski i Witold Lew zmarli z wycie鎍zenia. Funkcjonariusze NB chcieli wymusi na partyzantach przyznanie si do przynale積o軼i do "polskiej SS". Rzecz jasna wi篥niowie odrzucali to absurdalne oskar瞠nie. Polakom nie wytoczono procesu, nie pozwolono te kontaktowa si z rodzin przez przedstawicielstwo polskie w Czechos這wacji. Dopiero po pó roku Sewerynowi B豉szczakowi "Szczyg這wi" uda這 si za po鈔ednictwem wychodz帷ego z wi瞛ienia Czecha przekaza gryps do rodziny w Polsce. Aresztanci zacz瘭i otrzymywa paczki z kraju, co pozwoli這 im prze篡. Polacy przeszli przez wi瞛ienia na Hradczanach, Pankracu i Czeskiej Lipie. W lipcu 1947 roku na 膨danie polskich w豉dz komunistycznych siedmiu pozostaj帷ych przy 篡ciu partyzantów przekazano polskiemu UB. Dzi瘯i amnestii sze軼iu z nich po kilku miesi帷ach opu軼i這 wi瞛ienie. Jedynie por. Tadeuszowi Kuncewiczowi urz康zono proces i skazano go na 15 lat wi瞛ienia. W oskar瞠niu nie ma s這wa na temat zabicia czechos這wackich obywateli. Z wi瞛ienia wyszed w 1955 roku.
W dziejach wyprawy Tadeusza Kuncewicza oraz w jej pó幡iejszych historycznych uj璚iach wida ró積ic polskiego i czeskiego do鈍iadczenia historycznego. Dla
polskiego partyzanta wspó逍raca z komendantur sowieck by豉 aktem zdrady, dla oficera niekomunistycznej i demokratycznej w tym czasie Czechos這wacji – normaln procedur. Polacy uciekaj帷y z rz康zonego przez komunistów kraju dla Czechów byli cz這nkami SS lub niemieckimi kolaborantami. Echem takiego postrzegania rzeczywisto軼i jest automatyczne przypisywanie oddzia這wi AK
Tadeusza Kuncewicza ch璚i do陰czenia do "polskich faszystów" z Brygady 安i皻okrzyskiej. Warto te podkre郵i, 瞠 o ile 鄉ier czechos這wackiego oficera i jego kierowcy z r彗 polskich partyzantów odbi豉 si g這郾ym echem w Czechos這wacji, o tyle 鄉ierci jedenastu cz這nków AK (w tym trzech zmar造ch z powodu tortur lub g這du) w Polsce praktycznie nie zauwa穎no. Dopiero poznanie wojennych i tu穆owojennych dziejów obu spo貫cze雟tw czyni t sytuacj zrozumia陰.

dr Rafa Wnuk, adiunkt w Instytucie Studiów Politycznych PAN, naczelnik Oddzia這wego Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pami璚i Narodowej w Lublinie



NARODOWE SIΧ ZBROJNE

Jacek Gilarski

Narodowe Si造 Zbrojne powsta造 w sierpniu 1942 roku z po陰czenia dwóch nurtów podziemia narodowego. Jeden stanowili roz豉mowcy z Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) podleg貫j Stronnictwu Narodowemu, którzy nie zgodzili si na scalenie NOW z Armi Krajow, uto窺amiaj帷 j z przedwojennym obozem sanacyjnym. Drugi – tzw. Grupa „Sza鎍a”, 鈔odowisko przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego, które po kl瘰ce wrze郾iowej przesz這 do konspiracji i skupi這 si wokó pisma „Szaniec”. Pionem wojskowym Grupy „Sza鎍a” by Zwi您ek Jaszczurczy, organizacja tworzona jako zal捫ek przysz貫go wojska i si porz康kowych.

Sprawowa這 ono polityczny nadzór nad organizacj wojskow. Do NSZ do陰czy造 mniejsze struktury militarne o obliczu narodowym: Narodowo-Ludowa Organizacja Walki, Polski Obóz Narodowo-Syndykalistyczny, Zakon Odrodzenia Polski, Zbrojne Pogotowie Narodu, Legion Unii Narodów S這wia雟kich oraz cz窷 Tajnej Armii Polskiej, Organizacji Wojskowej „Wilki”, Konfederacji Zbrojnej i Bojowej Organizacji Wschód. Szacuje si, 瞠 w szeregach NSZ znalaz這 si 70–100 tys. cz這nków. By豉 to organizacja niezale積a od struktur Polskiego Pa雟twa Podziemnego i AK, dlatego nie otrzymywa豉 pomocy od 瘸dnego z mocarstw alianckich. Zaplecze polityczne organizacji stanowi豉 Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna, z這穎na z roz豉mowców z SN i przedstawicieli Grupy „Sza鎍a”.

Pierwszym dowódc NSZ zosta p趾 Ignacy Oziewicz „Czes豉w”. Po jego aresztowaniu przez gestapo w czerwcu 1943 roku komend obj掖 Tadeusz Kurcyusz „疾gota”. Z kolei po jego 鄉ierci w kwietniu 1944 dowództwo przej掖 Stanis豉w Nakoniecznikow „Kmicic”, zamordowany w pa寮zierniku 1944 w niewyja郾ionych do ko鎍a okoliczno軼iach. W sztabie NSZ istnia造 oddzia造: organizacyjny, wywiadu, operacyjno-wyszkoleniowy, zaopatrzeniowy, 陰czno軼i, o鈍iatowo-wychowawczy, finansowy. Strukturami terenowymi NSZ by造 okr璕i, podokr璕i, powiaty i dzielnice. Do zwalczania partyzantki komunistycznej i band rabunkowych oraz niewielkich oddziaów niemieckich wyodr瑿niono si造 tzw. Akcji Specjalnej. Najsilniejsze struktury NSZ zbudowa豉 na Podlasiu i Kielecczy幡ie, gdzie operowa造 oddzia造 partyzanckie.

Dowództwo NSZ deklarowa這 walk z okupantem niemieckim, ale za gro幡iejszego przeciwnika uwa瘸這 Zwi您ek Radziecki i rodzimych komunistów. Akcje przeciwko partyzantce komunistycznej wzmog造 si w drugiej po這wie 1943 roku. Szerokim echem odbi這 si zw豉szcza rozbicie pod Borowem oddzia逝 Gwardii Ludowej im. Jana Kili雟kiego przez oddzia AS por. Leonarda Zub-Zdanowicza „Z瑿a” (akcja ta wywo豉豉 nawet interwencj Stalina u Churchilla, pot瘼i這 j tak瞠 dowództwo AK). Zgin窸o 26 gwardzistów i czterech mieszka鎍ów Borowa.

W 1944 roku, gdy Armia Czerwona, wkroczy豉 na kresy wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej, dowództwo NSZ uzna這, 瞠 nale篡 zachowa si造 na ostateczn rozpraw z ZSRR u boku aliantów zachodnich. Nakaza這 swym 穎軟ierzom, by przeszli do 軼is貫j konspiracji i starali si przedosta na tereny jeszcze nie okupowane. Opracowano tak瞠 plan ewakuacji oddziaów le郾ych na Zachód.

W tym samym czasie przywódcy TNRP ze Zbigniewem Stypu趾owskim na czele finalizowali rozmowy z dowództwem AK w sprawie scalenia. Umow scaleniow podpisano 7 marca 1944 roku. NSZ mia造 wej嗆 w struktury AK w zamian za uznanie stopni wojskowych, przydzia broni i 鈔odków finansowych. Tym ustaleniom nie podporz康kowa豉 si grupa oficerów zwi您anych z Grup „Sza鎍a”. Dosz這 do walk wewn皻rznych: mjr Albin Rak, zaakceptowany przez AK jako komendant NSZ, zosta porwany i pod gro嬌 鄉ierci zmuszony do przekazania dowództwa mjr. Stanis豉wowi Nakoniecznikowowi „Kmicicowi”. W efekcie nast徙i kolejny roz豉m: wi瘯sza cz窷 NSZ podporz康kowa豉 si AK (wyst瘼owa豉 jako NSZ-AK), reszta utworzy豉 organizacj NSZ–ONR.

W lipcu 1944 roku, wobec zbli瘸nia si Armii Czerwonej do centralnej Polski, dowództwo NSZ–ONR zarz康zi這 koncentracj oddziaów partyzanckich na Kielecczy幡ie. 11 sierpnia 1944 roku z tych oddziaów sformowano Brygad 安i皻okrzysk NSZ. Walczy豉 ona przez kilka miesi璚y z hitlerowcami i partyzantk komunistyczn. W styczniu 1945 roku, gdy rozpocz窸a si wielka ofensywa radziecka, Brygada podj窸a marsz na Zachód wraz z wycofuj帷ymi si wojskami niemieckimi. Dzi瘯i porozumieniu z Niemcami dotar豉 do zachodnich Czech, gdzie doczeka豉 ko鎍a wojny. W sierpniu 1945 roku przesz豉 do Niemiec na tereny zaj皻e przez III Armi ameryka雟k gen. Pattona.

Tymczasem po zaj璚iu ziem polskich przez Armi Czerwon w豉dze komunistyczne wyda造 bezwzgl璠n walk NSZ, które propaganda okre郵a豉 jako „faszystów”, „bandytów” i „hitlerowskich kolaborantów”. Wobec nasilenia terroru w kwietniu 1945 roku NSZ–ONR przekszta販i造 si w organizacj kadrow. Zosta豉 ona rozbita przez UB i NKWD mi璠zy lipcem a listopadem 1945 roku. Na czele ocala造ch struktur NSZ–ONR stan掖 pp趾 Stanis豉w Kasznica „Przepona”. Aresztowano go w lutym 1947 roku, po pokazowym procesie skazano na 鄉ier i stracono w marcu 1948 roku. Oznacza這 to symboliczny koniec NSZ.