Oboz dla jenców w Tucholi




Geneza powstania obozu w Tucholi

W pierwszych miesiącach I wojny swiatowej władze niemieckie zaczeły pośpiesznie tworzyć obozy jenieckie. Na pomorzu obozy takie powstały w Czersku, Gdańsku i Tucholi. Przez cały okres wojny przebywali w nich nie tylko jeńcy rosyjscy, ale także Rumuni oraz jeńcy panstw entanty.
Po zakończeniu działań wojennych  praktycznie wszyscy jeńcy powrócili do domów a nieliczni którzy pozostali znaleźli zatrudnienie w rolnictwie. baraki opustoszały, pozbawione dozoru i ochrony niszczały dewastowane przez okoliczną ludność. po powrocie pomorza Gdańskiego do Polski władze wojskowe przejęły nad nimi kontrole.
Zrezygnowano z uruchomienia obozu w Czersku, ze względu na stopień zniszczenia.
Obóz w Tucholi, nadający się do uruchomienia został podporządkowany Dowództwu Okręgu Generalnego Pomorze z siedzibą w Grudziądzu.
Przygotowując ofensywę na Ukrainę w celu udzielenia pomocy Symonowi Petlurze strona polska spodziewała sie znacznego przypływu liczby jenców i współdziałającymi z nimi żołnierzy Ukraińskiej Halickiej Armii z oddziałów Strzelców Siczowych, a funkcjonujące dotychczas obozy w Strzałkowie, Wadowicach, Dąbiu, Pikulicach i Łańcucie nie były w stanie zwiekszyc swojego stanu obozowego, i w ten sposób reaktywowano działalność obozu dla jeńców w Tucholi.
Po przeprowadzeniu remontu zdewastowanego obozu, pierwsi jeńcy napłyneli do niego w pierwszej połowie maja 1920 roku. Byli to Ukraińcy z UHA którzy dostali sie do niewoli w trakcie operacji kijowskiej. Po 1 lipca 1920 roku obóz w tucholi stał się jedenym miejscem odosobnienia dla  Ukraińców z Galicji. Na przełomie listopada i grudnia 1920 roku jeńców bolszewickich rozlokowano w kilku obozach, głównie w Tucholi i Strzałkowie.
Transporty odbywały się w ciężkich warunkach atmosferycznych (silne mrozy). Nie żadko transportowano jeńców chorych zakaźnie co prowadziło do powstania nowch ognisk epidemii tyfusu i cholery które stawały się główna przyczyną wysokiej śmiertelności wśród jeńców.
począwszy od połowy marca 1921 roku ruszyła akcja wymiany jeńców pomiedzy stroną Polską i Sowiecką . W jej efekcie doprowadziło to do zmniejszenia liczby przetrzymywanych jeńców w obozie tucholskim. Akcja ta zakończona w październiku 1921 roku spowodowała opustoszenie obozu a w wyniku tego jego likwidacje jako (jednostki jenieckiej) i pzrekazanie go do zarządzania władzom cywilnym - Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Decyzją których przez cały następny 1922 rok obóz w Tucholi stał się miejscem internowania  osób narodowości rosyjskiej.
 


M0011282.jpg
M0011282.jpg
658.62 KB
M0011286.jpg
M0011286.jpg
340.06 KB
M0011288.jpg
M0011288.jpg
880.52 KB
M0011299.jpg
M0011299.jpg
763.41 KB
M0011300.jpg
M0011300.jpg
665.17 KB
M0011302.jpg
M0011302.jpg
305.76 KB
M0011303.jpg
M0011303.jpg
362.72 KB
M0011304.jpg
M0011304.jpg
409.02 KB
M0011306.jpg
M0011306.jpg
471.06 KB
M0011307.jpg
M0011307.jpg
511.67 KB
M0011308.jpg
M0011308.jpg
337.70 KB
M0011309.jpg
M0011309.jpg
607.19 KB
M0011310.jpg
M0011310.jpg
468.31 KB
M0011311.jpg
M0011311.jpg
580.22 KB
M0011312.jpg
M0011312.jpg
718.21 KB
M0011313.jpg
M0011313.jpg
695.34 KB
M0011314.jpg
M0011314.jpg
743.46 KB
M0011315.jpg
M0011315.jpg
804.50 KB
M0011317.jpg
M0011317.jpg
676.13 KB
M0011318.jpg
M0011318.jpg
612.93 KB
M0011322.jpg
M0011322.jpg
687.05 KB
M0011324.jpg
M0011324.jpg
772.87 KB
M0011327.jpg
M0011327.jpg
752.84 KB
M0011328.jpg
M0011328.jpg
703.17 KB
balachowcy.jpg
balachowcy.jpg
49.33 KB
grob13.jpg
grob13.jpg
38.96 KB
grobzbior.jpg
grobzbior.jpg
22.26 KB
lagertuchola.jpg
lagertuchola.jpg
61.23 KB
tuchola.jpg
tuchola.jpg
34.54 KB



Ukraińcy w obozie w Tucholi w 1920-1921


W końcu marca 1920 roku obozowi w Tucholi nadano oficjalna nazwę "Obóż Jeńców nr 7" . Z pisma DOG POMORZE wynika że w maju 1920 roku w obozie znajdowało się 13 baraków zbudowanych z blachy falistej które to mogły pomieścić około 180 osób każdy, i 24 ziemianki zbudowane z okrąglaków mogące pomieścic po 80 osób każda. każda ziemianka miała wymiary 40 x 5 x 2 metry, znajdowały się w niej dwa rzędy prycz. Ogrzewanie zapewniały dwa piece. Ogółem oceniano że w obozie mogło przebywać 5 tysięcy jeńców a docelowo 12 tysiecy.
Obóz wyposarzony był w łaźnię, pralnię, i pięć studni.
W obozie znajdował się równiez osobny barak dla jeńców oficerów o wymiarach 10 X 51 metrów, w którym znajdowało się 14 sal, (jadalni, sanitariatów, kuchni).
Szpital obozowy zajmował  6 baraków każdy po 60 łóżek. W Tucholi znajdowały sie również warsztaty (kuźnia,stolarski, ślusarski, malarski, kołodziejski) dla wykwalifikowanych jeńców którzy wykonywali prace na potrzeby obozu.
Pierwszym dowódcą obozu został płk. Pogorzelski, głównym lekarzm ppłk. Topolnicki. Do pilnowania obozu przydzielona została kompania żołnierzy z zapasowego batalionu w Toruniu.
Pierwsi jeńcy zaczeli przybywać do obozu w maju 1920 roku i byli to żołnierze Ukraińskiej Halickiej Armii wzięci do niewoli podczas operacji kijowskiej. Byli to żołnierze którzy do tej pory przebywali w obozach przejściowych w Płaskirowie, Frydrychówce, Berdyczowie. Szacunkowa liczba tych żołnierzy wynosiła około 12 tysięcy, z czego większość szeregowców zwolniono do domów. Zatrzymane zostały tylko osoby co do których istniały podejrzenia o bolszewizm. Podczas ofensywy sowieckiej na Ukrainie, ze względów bezpieczeństwa zaczęto przewoźić jeńców z obozów przejściowych na zachód, do Tucholi i Wadowic. Po 1 Lipca 1920 roku Tuchola stała sie jedynym miejscem pobytu zołnierzu UHA w Polsce.
Wielu ukraińców korzystając z bliskości granicy polsko-niemieckiej, uciekło do Niemiec lub Wolnego Miasta Gdańska,  a z tamtad dalej na zachód.
W Tucholi władze polskie umieściły również głównodowodzącego UHA gen. Myrona Tarnawskiego aresztowanego wraz ze swoimi braćmi we wsi Wasiutyń w pobliżu Rohatyna. W grudniu 1920 roku gen. Tarnawskiego zwolniono.
Po przyjeżdzie do obozu gen. Tarnawskiego życie obozowe zaczeło rozkwitać. W końcu sierpnia 1920 roku powstała w obozie Rada Oficerska która powołała do zycia Centralny Komitet Pracy, który koordynował zajecia oświatowe i kulturalne prowadzone przez jeńców. Bardzo aktywne było Kółko Prawnicze powstałe 12 sierpnia 1920 r. pod przewodnictwem dr. Chyczij, które organizowało kursy oprawa międzynarodowego.
W obozie oprócz wspomnianych powyżej istnialy następujące koła:

1. Handlowe
2. Spółdzielcze
3. Oświatowe
4. Nauczycielskie
5. Gospodarstwa wiejskiego
6. Muzyczne
7. Techniczno-przemysłowe

W Tucholi jeńcy mieli własny Referat Prasy, wydawali mi.in czasopisma "Łeżuch", "Tabor".
Zdecydowaną wiekszość Ukraińców zwolniono do domów z Tucholi w końcu grudnia 1920 r. Pozostało ponad 200 oficerów i szeregowych których równiez sukcesywnie zwalniano w nastepnych miesiącach. W lipcu 1922 r, 24 Ukraińców, żołnierzy ZURL, przebywało w Tucholi. Nie są znane przyczyny tego stanu rzeczy ale mozna przypuszczac że zdecydowały o tuym powody polityczne i stosunek tych osób do państwa polskiego.


Tekst powstał na podstawie opracowania Zbigniewa Karpusa i Waldemara Rezmera "Obozy jeńców i internowanych na ziemiach polskich 1914-1924" Tuchola 1914-1923


Spis jeńców bolszewickich zmarłych w obozie w Tucholi w okresie od 30 sierpnia do 15 listopada 1920 r, i pochowanych w zbiorowych mogiłach na przyobozowym cmentarzu

Wykaz zmarłych jeńców od 1 grudnia 1920 r. do 28 lutego 1921 w szpitalu przyobozowym w Tucholi

Tłumaczony na język polski memoriał (wraz z załącznikami dotyczącymi obozu w Tucholi) Pokojowej Delegacji Rosyjsko-Uraińskiej na rokowania w Rydze, przekazany stronie polskiej i inne dokumenty

Wykaz obozów dla jeńców na ter. Polski (Российские военнопленные в лагере Польша)

ПЛЕННЫЕ КРАСНОАРМЕЙЦЫ В ПОЛЬСКИХ ЛАГЕРЯХ



Oboz dla jenców pod Strzałkowem



Niewiele wiemy o dziejach obozu jeńców i internowanych pod Strzałkowem. Namacalnym śladem jego istnienia jest położony w głębi rozciągających się pól, rzadko odwiedzany, cmentarz obozowy. Elementem charakterystycznym tej nekropoli jest pomalowany na biało obelisk z krzyżem prawosławnym.

W pasie przygranicznym między Strzałkowem a Słupcą niemieccy okupanci zbudowali na przełomie 1914/1915 obóz dla jeńców z frontów I wojny światowej. Wybudowano go na gruntach, które były własnością 52 obywateli słupeckich. Zajmował powierzchnię około 78 hektarów. Według projektów mógł pomieścić około 30 tysięcy jeńców. W czasie I wojny światowej w obozie przebywało około 25 tysięcy jeńców rosyjskich i około 6 tysięcy angielskich i francuskich.


 

Po zakończeniu I wojny światowej przystąpiono do likwidacji obozu. Jednak rozpoczęcie przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego działań na froncie wschodnim spowodowało gwałtowny napływ jeńców wojennych wziętych podczas tej wojny do niewoli. Obóz pod Strzałkowem po szybkiej modernizacji rozpoczął ponownie funkcjonować
12 maja 1919 r. przyjmując jeńców i internowanych napływających ze wschodu, z frontu wojny polsko-bolszewickiej a także wojny z Ukrainą o Galicję Wschodnią. Pod koniec maja w obozie przebywało już około 3.500 jeńców.
Wszystkim obozom funkcjonującym w tym czasie w Polsce nadano odpowiednią numerację. Na podstawie instrukcji Ministerstwa Spraw Wojskowych z 11 VII 1919 r. obóz pod Strzałkowem stał się obozem jeńców nr 1 w Strzałkowie. Był głównie obozem dla jeńców bolszewickich. Ich liczba gwałtownie wzrosła wskutek zwycięskiej bitwy warszawskiej i późniejszych działań na froncie. Obóz musiał być gotowy na przyjęcie około 40 tysięcy jeńców bolszewickich. Specyfiką wojny polsko-bolszewickiej była nieproporcjonalnie wysoka liczba zachorowań – z powodu fatalnych warunków higienicznych oraz wysoka liczba zmarłych - wskutek ran i chorób. W obozie na przełomie lat 1919 -1920 zmarło ponad 1200 osób, zaś kolejnej zimy ponad 4000 jeńców. W sumie na obozowym cmentarzu spoczywa ponad 8 tysięcy jeńców.
W dokumencie podpisanym w Rydze 12. X.1920 r. kończącym działania wojenne między Polską a Rosją Sowiecką ostatecznie sprawę jeńców wojennych regulował artykuł VII traktatu. Wkrótce nastąpiła ich wymiana. Obóz funkcjonował jednak nadal. Zmienił swój status stając się obozem dla osób internowanych oraz uchodźców. Podpisanie preliminariów pokojowych przez stronę polską i sowiecką kończyło wojnę polsko-bolszewicką nie rozwiązywało jednak tzw. kwestii ukraińskiej. Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Ukraińskiej Republiki Ludowej zawarły w kwietniu 1920 r. porozumienie polityczne, na mocy którego Polska udzielić miała Ukrainie pomocy militarnej w walce z bolszewikami, a ta zrzec się swoich pretensji do Lwowa i innych miast Galicji Wschodniej akceptując tym samym ustaloną wcześniej granicę na rzece Zbrucz. Podpisano też konwencję wojskową, która mówiła o wspólnych operacjach i gwarantowała pomoc przy formowaniu ukraińskich oddziałów na terenie Polski. Bitwa warszawska i zwycięska kontrofensywa wojsk polskich, w której uczestniczyły oddziały Ukraińskiej Armii Ludowej Symona Petlury oraz oddziały gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza zakończyła wojnę polsko-bolszewicką. Sojusznicy Polski znaleźli się jednak w nowej rzeczywistości politycznej. Józef Piłsudski umożliwił jeszcze wojskom S.Petlury i białoruskim partyzantom generała S. Bułak-Bałachowicza wysunięcie się poza linię frontu w celu podjęcia samodzielnych działań. Oddziały te, mimo pewnych sukcesów militarnych, musiały ustąpić przed skomasowaną ofensywą wojsk bolszewickich. Oddziały ukraińskie i jednostki gen. Bałachowicza pod koniec listopada 1920 r. zmuszone zostały do przekroczenia granicy polskiej gdzie zostały rozbrojone i internowane.
Pierwsze partie internowanych zaczęto przysyłać do Strzałkowa w maju 1921r., jednak ich znaczna część dotarła w czerwcu i lipcu 1921r. Wraz z żołnierzami granicę przekroczyła trudna do określenia liczbowo grupa osób cywilnych: kobiet i dzieci. Pod koniec 1921r. w obozie przebywało około 6.500 osób.
Od 1923r. postępował proces stopniowej likwidacji obozu. Internowani, mieli zapewnioną swobodę poruszania się na terenie powiatu słupeckiego, z prawem bezpłatnego czasowego mieszkania w obozowych barakach. Pozostającym w obozie Ministerstwo Spraw Wojskowych przekazało utworzone tu wcześniej warsztaty rzemieślnicze (koszykarski, meblarski, szewski, krawiecki, wyrobów słomkowych i artystycznych, szycia bielizny i szczotkarski). Ostatecznie w dniu 31 VIII 1924 r. nastąpiła całkowita likwidacja obozu w Strzałkowie. Byłych internowanych zaopatrzono w kartę azylu i umożliwiono im zatrudnienie na terenie obszaru całej Polski.
Część baraków i budynków obozowych (w tym przygraniczne) nadal zamieszkiwane były przez pewną grupę byłych internowanych. Związali oni swe dalsze losy z okolicznymi miejscowościami i jej mieszkańcami.


                                Obóz dla jeńców w Strzałkowie
                    fot. Robert Michał Czerniak

Na podstawie : Z.Karpus, Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski, Toruń 2000 i B. Wojciechowska, Bolszewicy pod Strzałkowem, Poznań 2001



Oboz dla jenców w Kaliszu


Pierwsi internowani przybyli do Kalisza w grudniu 1920 r., a do Szczypiorna jesienią 1921 r. W 1921 r. w obozach było 9740 osób. Na terenie obozów zaczęły powstawać organizacje społeczne, kulturalne, stowarzyszenia twórcze, organizacje religijne.

W grudniu 1921 r. na terenie kaliskiego obozu powołano Towarzystwo Pomocy Wychodźcom z Ukrainy. Na czele towarzystwa stanął gen. Mykoła Szapował, w skład Zarządu wchodzili gen. Wsewołod Petriw, Ołeksander Porochownykiw i Włodymyr Olszewśkyj. W 1924 r. towarzystwo zmieniło nazwę na Kaliski Oddział Ukraińskiego Towarzystwa Pomocy Emigrantom z Ukrainy i ich Rodzinom. Zajmowało się działalnością kulturalno-oświatową, miało opiekę nad szkołami znajdującymi się na terenie obozu, prowadziło działalność gospodarczo-handlową, organizowało zarobkowe koncerty. Po rozwiązaniu obozu opiekowało się placówkami oświatowymi działającymi przy utworzonej Stanicy Ukraińskiej. Miało własne wydawnictwo "Czornomor" i wydawało pismo o tej samej nazwie. Towarzystwo zostało rozwiązane w 1933 r. decyzją starosty kaliskiego. Komisja Likwidacyjna Ukraińskiego Towarzystwa Pomocy Emigrantom z Ukrainy i ich Rodzinom przekazała całe swoje mienie Zarządowi nowo powstałego Towarzystwa "Ukraińskie Stowarzyszenie Pomocy Emigrantom z Ukrainy w Kaliszu" (które zostało na mocy decyzji wojewody łódzkiego z 11 IV 1935 r. wpisane do rejestru stowarzyszeń i związków). Zadaniem stowarzyszenia było "niesienie pomocy moralnej, materialnej, sanitarnej oraz prawnej emigrantom z Ukrainy przebywającym na terenie Województwa Łódzkiego". Prezesem Towarzystwa został Mikołaj Charytonenko.


Statut Ukraińskiego Stowarzyszenia Pomocy Emigrantom z Ukrainy w Kaliszu z 1935 roku


stat1.jpg
stat1.jpg
258.10 KB
stat2.jpg
stat2.jpg
272.06 KB
stat3.jpg
stat3.jpg
263.11 KB
stat4.jpg
stat4.jpg
276.40 KB
stat5.jpg
stat5.jpg
258.74 KB
stat6.jpg
stat6.jpg
253.77 KB
stat7.jpg
stat7.jpg
217.14 KB
stat8.jpg
stat8.jpg
148.46 KB



Jeńcy rosyjscy na szosie między Radzyminem a Warszawą po ataku Armii Czerwonej na Warszawę



Jeńcy sowieccy wzięci do niewoli pod Radzyminem

Powrot do glownej