Generalgouvernement
Generalne Gubernatorstwo
  Flaga II Rzeczpospolita 1939-1945 Flaga Polska Rzeczpospolita Ludowa 
Flaga Generalnego Gubernatorstwa
Godło Generalnego Gubernatorstwa
Flaga Generalnego Gubernatorstwa Godło Generalnego Gubernatorstwa
Położenie Generalnego Gubernatorstwa
Język urzędowy niemiecki
Stolica Kraków
Ustrój polityczny Terytorium II Rzeczypospolitej pod okupacją wojskową III Rzeszy z jednostronnie ustanowioną niemiecką administracją cywilną
Ostatnia głowa państwa Führer i Kanclerz Rzeszy Niemieckiej Adolf Hitler
Ostatni szef rządu Gubernator Hans Frank
Powierzchnia
 • całkowita

95 742 (1939-1941),145 200 (1941-1944) km²
Liczba ludności (VIII 1941)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

16 600 000
osób/km²
Dekret Adolfa Hitlera 12 października 1939
Jednostka monetarna złoty
Kod samochodowy D

Generalne Gubernatorstwo (1939-1945) – (w skrócie GG; niem. Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete) było jednostką administracyjno-terytorialną, utworzoną na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939, z mocą obowiązującą od 26 października 1939, obejmującą część okupowanego wojskowo przez Niemcy terytorium II Rzeczypospolitej, która nie została wcielona bezpośrednio do Rzeszy.

Proklamacja Generalnego Gubernatorstwa przez Rzeszę była sprzeczna z prawem międzynarodowym (konwencja haska IV z 1907 r.) i w konsekwencji nielegalna. W konsekwencji Generalne Gubernatorstwo nie było podmiotem prawa międzynarodowego, ani publicznego. Wszystkie akty władz Generalnego Gubernatorstwa, stanowiących jedynie władzę okupacyjną de facto pozbawione były od chwili wydania znaczenia prawnego w międzynarodowych stosunkach prawnych.

Utworzenie Generalnego Gubernatorstwa było związane z realizacją wojennych celów polityki niemieckiej w Europie wschodniej, określonych m.in. w Generalnym Planie Wschodnim oraz założeniach polityki okupacyjnej III Rzeszy na terytorium Polski. Realizowano je poprzez fizyczną eliminację większości polskiej inteligencji i tzw. warstw przywódczych, germanizację, przesiedlenia i eksterminację ludności (w celu przygotowania tego obszaru do kolonizacji germańskiej), oraz maksymalną eksploatację gospodarczą na potrzeby wojenne III Rzeszy. W okresie do 1944 okupacyjne władze niemieckie traktowały Generalne Gubernatorstwo praktycznie jak kolonię, która dostarczała niewolniczej i nisko kwalifikowanej siły roboczej, surowców naturalnych dla przemysłu oraz żywności. W latach 1939-1940 planowano także utworzenie polskiego państwa szczątkowego (niem. Reststaat) zależnego od Rzeszy, koncepcja ta jednak została porzucona wobec kilku istotnych czynników. Niemcy, mimo iż niektóre postacie ówczesnego życia politycznego w Polsce wyrażały gotowość do pewnych negocjacji, ostatecznie nie mogli znaleźć polskiego odpowiednika Hachy lub Quislinga i elit chętnych do kolaboracji. Decydującym czynnikiem uniemożliwiającym utworzenie "polskiego państwa szczątkowego" była negacja tych planów przez ZSRR (pozostający wówczas w sojuszu z III Rzeszą), negujący pomysł zachowania Polski w jakimkolwiek kształcie.

Siedzibą władz okupacyjnych Generalnej Guberni, na mocy rozporządzenia Hansa Franka z dnia 26 października, został Kraków, a językiem urzędowym stał się język niemiecki. Stolicę Polski, Warszawę, zamierzano zniszczy i sprowadzić do roli prowincjonalnego ośrodka tranzytowego (założenia te określono w tzw. Planie Pabsta), zlikwidowano polskie szkolnictwo wyższe i średnie, pozamykano muzea, teatry, większość bibliotek, planowo wywożono i niszczono dobra kulturalne, zagarnięto większość majątku należącego do Polaków i Żydów, skonfiskowano m. in większość kluczowych zakładów przemysłowych i majątki ziemskie, zamierzano wywłaszczyć chłopów z gospodarstw o powierzchni od 2-10 hektarów, intensywnie eksploatowano rolnictwo systemem przymusowych kontyngentów. Pozostawiono niektóre elementy struktury państwa polskiego: walutę (polski złoty), silnie zredukowane szkolnictwo, samorząd gmin wiejskich i miejskich (wójtowie, burmistrzowie), ograniczone sądownictwo, aparat skarbowy, zezwolono na działanie Polskiego Czerwonego Krzyża oraz Spółdzielni Spożywców "Społem".

Generalne Gubernatorstwo podporządkowaną całkowicie Rzeszy Niemieckiej strukturą, nieuznawaną na arenie międzynarodowej, o pewnych cechach parapaństwa, kontrolowaną i zdominowaną przez czynniki policyjne (posiadające uprawnienia władzy sądowniczej, wykonawczej oraz w ograniczonym zakresie prawodawczej). Jednak status GG nie był wyraźnie sprecyzowany, a charakter prawny i administracyjny był specyficzny. Nie był to obszar cechujący się suwerennością, ani nie wchodził w skład terytorialny III Rzeszy. Zamieszkała w nim ludność nie posiadała obywatelstwa Gubernatorstwa ani obywatelstwa Rzeszy. Obowiązywał polski porządek prawny określony przed wrześniem 1939, z wyjątkiem określonych spraw odmiennie uregulowanych przez władze niemieckie.

Generalny Gubernator, będący najwyższym organem władzy, nie posiadał jednak jej pełni na podległym sobie terenie - władzą prawodawczą, sprawowaną za pomocą wydawanych rozporządzeń (będących głównym źródłem prawa w GG), dzielił z Radą Ministrów do Spraw Obrony Rzeszy oraz pełnomocnikiem do Spraw Planu Czteroletniego. Organy te miały równorzędne uprawnienia do wydawania rozporządzeń co Generalny Gubernator. Władzę wykonawczą dzielił głównie z wyższym dowódcą SS i Policji (niem. der Höhere SS- und Polizeiführer), który choć formalnie podlegał Generalnemu Gubernatorowi, to praktycznie mianowany był przez Heinricha Himmlera i wypełniał bezpośrednio jego polecenia. Wyższy dowódca SS i Policji otrzymał z tego powodu, decyzją Generalnego Gubernatora, prawo wydawania aktów prawnych na terenie całego GG.

Generalne Gubernatorstwo choć uzależnione całkowicie od Rzeszy Niemieckiej, posiadało pewne cechy odrębności w sferze administracji, gospodarki i finansów - oddzielone było granicą celną i dewizową, posiadało własną walutę, działał nowo utworzony Bank Emisyjny w Polsce, który w Krakowie drukował nominalnie polskie pieniądze, tzw. młynarki. Generalne Gubernatorstwo posiadała również własny rząd, który był organem doradczym i wykonawczym Generalnego Gubernatora. Na czele rządu przez cały okres okupacji stał Josef Bühler. Utrzymywanie takiego specyficznego ustroju prawnego na terenie Gubernatorstwa nie jest do końca wyjaśnione.

Najwyższy Trybunał Narodowy, badając w latach 1946-1948 zbrodnie nazistowskie podczas okupacji niemieckiej Polski, uznał rząd Generalnego Gubernatorstwa za organizację przestępczą.

Naczelną władzę sprawował generalny gubernator ( niem. Generalgouverneur ), mający swą siedzibę w Krakowie. Warszawa została zredukowana do roli siedziby władz dystryktu warszawskiego. Generalny Gubernator sprawował władzę przy pomocy Urzędu Generalnego Gubernatora (niem. Amt des Generalgouverneurs) , przemianowanego 9 grudnia 1940 r. na rząd Generalnego Gubernatorstwa (Regierung des Generalgouvernements).

Stanowisko generalnego gubernatora przez cały czas istnienia pełnił Hans Frank, zaś Szefem Rządu (Regierung) był Josef Bühler.

Rząd Generalnego Gubernatorstwa, Kraków, Wawel (ok. 1942)

Rozbudowany aparat policyjny i bezpieczeństwa był głównym wykonawcą niemieckiej polityki okupacyjnej. Policja i żandarmeria przeprowadzały łapanki na roboty przymusowe do Rzeszy, ściągała obowiązkowe kontyngenty żywnościowe stosując przy tym różnorakie represje, wykonywały egzekucje, przeprowadzały także pomniejsze akcje wymierzone w ruch oporu na terenie GG.

Policja niemiecka w Generalnym Gubernatorstwie była zorganizowana w dwóch pionach:

Dodatkowo w każdym dystrykcie Generalnego Gubernatorstwa lokalny komendant policji porządkowej (OrPo) miał do dyspozycji pułk policji SS (niem. SS-Polizeiregiment), uzbrojony w broń ciężką. Z tych jednostek wyodrębniano w miarę potrzeb różne formacje do działań doraźnych (niem. Rollkommandos, Jagdkommandos, Einsatzkommandos, Sonderkommandos), w większości przeprowadzające egzekucje masowe na ludności cywilnej (np. Bochnia, Wawer, Palmiry).

Formacje policyjne uzupełnione były ponadto przez jednostki utworzone z polecenia Generalnego Gubernatora: Sonderdienst, policja pomocnocza (niem. Hilfspolizei, Selbstschutz) oraz w ograniczonym stopniu policja graniczna (niem. Grenzpolizei). Działania specjalne realizowane były przez oddziały niszczycielskie (niem. Vernichtungskommando) i specjalne oddziały saperskie (niem. Technische Nothlife), które odpowiadają m. in. za doszczętne zniszczenie Warszawy po powstaniu warszawskim w 1944 (m. in. wysadzenie w powietrze Zamku Królewskiego w Warszawie).

Lokalnym komendantom podlegały także jednostki Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa (z niem. Polnische Polizei das Generalgouvernement), tzw. granatowej policji, pomocnicza policja ukraińska i białoruska, oraz biorący udział w deportacjach ludności GG do obozów koncentracyjnych, oddziały litewskie w służbie niemieckiej, tzw. szaulisi.

W skład Policji Bezpieczeństwa wchodziły Policja Kryminalna (KriPo) oraz Geheime Staatspolizei Gestapo Tajna Policja Państwowa. SiPo i SD posiadały w generalnym Gubernatorstwie wspólne dowództwo i liczyły w sumie ok. 2 000 ludzi. Ich głównym zadaniem było planowanie i kontrola zbrodniczych zamierzeń władz Generalnego Gubernatorstwa, infiltrowanie i inwigilacja społeczeństwa polskiego, badanie jego bieżących nastrojów, nadzór nad imprezami kulturalnymi i kontrola nad Kościołem.

Zadania Gestapo koncentrowały się na ogóle spraw politycznych, zwalczaniu ruchu oporu, nadzorze nad gettami, sądami doraźnymi, udziale w wyniszczaniu biologicznym społeczeństwa, realizacji i inspirowaniu zbrodniczych planów nazistowskiej polityki rasowej, oraz udziale w masowych przesiedleniach.

Gestapo stosowało różnorakie tortury i brutalne metody śledcze aby wydobyć zeznania od aresztowanych, w sieci więzień rozlokowanych w całym kraju, zwykle było to bicie pejczem, nahajem, kolbą od broni, przypalanie palnikiem, wieszanie głową w dół, tortury z użyciem prądu elektrycznego, oraz inne podobne metody.

Zarówno metody policji jak i organów bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie w stosunku do ludności, charakteryzuje wypowiedź jednego z przedstawicieli niemieckiej administracji okupacyjnej ("Ocena stosunków panujących w Generalnej Guberni" z czerwca 1943):

"Metody stosowane przez władze policyjne są bezwzględne, okrutne i niegodne człowieka. Obejmują one łapanie ludzi w domach, na ulicach, placach, w lokalach, rozstrzeliwanie i wieszanie bez wyboru i dochodzenia winy (zbiorowa odpowiedzialność), stosowanie katuszy dla wymuszenia zeznań albo materialnych korzyści, różne wyszukane fizyczne i duchowe udręki przy męczącej pracy i warunkach sanitarnych sprzyjających chorobom i śmierci. Wydaje się, że każdy pretekst jest dobry, by Polaka okaleczyć lub zniszczyć

W Polsce nie doszło do utworzenia kolaboracyjnych struktur władzy (rządu, struktur wojskowych, ani polskich jednostek Waffen-SS), co stanowiło wyjątek wśród krajów europejskich okupowanych przez III Rzeszę Niemcy nigdy nie zaproponowali konkretnej oferty utworzenia rządu kolaboracyjnego, nie było też gotowości ze strony polskich elit do współdziałania. Niektórzy działacze lub mniej znaczące organizacje, były zaangażowane w kolaborację ideologiczną, m.in. Feliks Burdecki , Jan Emil Skiwski , Narodowa Organizacja Radykalna, Goralenvolk, Organizacja Toma, Centralny Ukraiński Komitet Narodowy. Kolaboracja miała także miejsce w przypadku niektórych działaczy komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej, przekazujących Gestapo informacje o działaczach Armii Krajowej i organizacjach niepodległościowych, oraz niektórych dowódców Gwardii Ludowej (m.in. Marian Spychalski który ujawnił Gestapo w 1943 listę 50 osób związanych z Polskim Państwem Podziemnym).

Po wprowadzeniu władz wyłącznie niemieckich, zaadaptowano niektóre instytucje państwa polskiego (lub stworzono w tym celu nowe struktury), do aparatu bezpieczeństwa i administracji - np. polskiej policji zwanej "granatową" (która była jednak całkowicie podporządkowana Niemcom), Batalion Policyjny nr 202,Batalion Policyjny nr 107 ,od sierpnia 1942 tworzono także oddziały policyjne złożone z miejscowej ludności ukraińskiej określane mianem "Schutzmannschaften" (oddziały ochrony). Utworzono również Ukraińską Policję Pomocniczą.

Występowały również przypadki kolaboracji na płaszczyźnie wojskowej m.in. od pewnego okresu Brygada Świętokrzyska NSZ oraz niektóre oddziały Armii Krajowej (AK) na wschodnich terenach Polski, niektóre oddziały Armii Ludowej (AL) - np. 17 kwietnia 1944 AL przeprowadziła wraz z Gestapo akcję zdobycia archiwum Delegatury Rządu na Kraj w Warszawie, w wyniku której rozbito sieć konspiracji Armii Krajowej w stolicy. Również jednostki policji pomocniczej (głównie na Wschodzie), Legion Ukraiński pod dowództwem Romana Suszki, bataliony : "Nachtigall" i "Roland" pod nominalnym dowództwem Romana Szuchewycza i Jewhena Pobihuszczego, oraz ukraińska 14 Dywizja Grenadierów Waffen SS.Fiaskiem skończyły się natomiast próby stworzenia Goralischer Waffen SS Legion oraz Polskich Sił Zbrojnych..

Za kolaborację powszechnie uznawano kontakty towarzyskie z okupantem, czy stosunki seksualne (w tym prostytucję) uprawiane z Niemcami. Niebezpiecznym przykładem współpracy z okupantem stało się donosicielstwo, które spowodowało iż ok. 33 % aresztowań dokonanych przez niemiecki aparat bezpieczeństwa spowodowanych było dostarczaniem tego typu informacji. Z czasem większość dekonspiracji oddziałów polskiego podziemia (określanych jako tzw. "wsypy"), spowodowanych było donosami - przeciwdziałano temu niezwłocznym likwidowaniem konfidentów, do czerwca 1944 zlikwidowano w ten sposób prawie 2000 osób zajmujących się donosicielstwem. Konfidentom gestapo udało się przeniknąć do organizacji Miecz i Pług, starali się również przenikać do AK (patrz Nadwywiad) . Ruch oporu likwidował także tzw. szmalcowników, czyli osoby wymuszające okup na ukrywających się Żydach i udzielających im pomocy Polakach, lub donoszące na nich Niemcom za pieniądze. Pracownicy polscy, którzy zaangażowali się w współpracę w niemieckim aparacie propagandowym (np. w polskojęzycznej prasie niemieckiej , lub współpracując w realizacji niemieckich filmów propagandowych i spektakli np. aktor Bogusław Samborski ), w większości motywowani byli czynnikami ekonomicznymi. Niektórych z nich eliminowano za udowodnioną współpracę z Niemcami, w 1941 wykonano w ten sposób wyrok śmierci na konfidencie Gestapo, aktorze Igo Symie.

Współpraca ekonomiczna z okupantem z czasem przybierała coraz większe rozmiary, jednak następowało to często za zgodą organizacji konspiracyjnych i przeważnie nie nosiła ona znamion kolaboracji (jako reakcja np. na powszechne zbiednienie społeczeństwa i tragiczną sytuację zaopatrzeniową) Umożliwiający zdobycie niedostępnych na rynku artykułów tzw. "czarny rynek", opierał się w większości na skorumpowanym niemieckim aparcie okupacyjnym, a organizowanie fikcyjnego (tzw. "lipnego") zatrudnienia w współpracyjących ekonomicznie z Niemcami firmach polskich, co dawało możliwość uzyskania legalnych dokumentów. Margines, otaczany społeczną dezaprobatą, stanowiło korzystanie z wywłaszczonego majątku żydowskiego i współpraca w tym celu z komisarzami niemieckimi (niem. Treuhander). Z czasem, relacje ekonomiczne wykorzystywano do doraźnej walki z okupantem - za zachowania patriotyczne zaczęły uchodzić kradzieże w miejscach pracy (traktowane jako sabotaż), przemyt, oraz każde fałszerstwo czy kradzież dokonana na szkodę okupanta