Gdańsk (kaszb. Gduńsk, niem. Danzig, łac. Gedania, Dantiscum) – miasto w Polsce nad Morzem Bałtyckim, założone w 997 roku, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej. Gdańsk jest również miastem królewskim i hanseatyckim, swego czasu najludniejszym i najbogatszym w I Rzeczypospolitej.

Obecnie jest jednym z największych polskich miast (szóste pod względem liczby ludności, 456 658 mieszkańców, i siódme pod względem powierzchni, 262 km²).

Gdańsk jest położony u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską; wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto; szerzej wraz z Sobowidzem, Pruszczem Gdańskim, Redą, Rumią i Wejherowem jest elementem aglomeracji gdańskiej. Niegdyś miejsce ścierania się kultur polskiej, niemieckiej i żydowskiej. Dzisiaj ważne centrum kulturalne i naukowe oraz węzeł komunikacyjny Polski północnej.

W swej historii Gdańsk nosił także nazwy: Gyddanyzc, Kdansk, Gdanzc, Dantzk, Dantzig, Dantzigk, Danzig, Dantiscum i Gedanum.

Badania archeologiczne wskazują na istnienie w tym miejscu osady rzemieślniczo-rybackiej już w VII wieku, a w X wieku – grodu obronnego książąt pomorskich. Gdańsk (Gyddanyzc urbs) po raz pierwszy został wymieniony jako miasto w "Żywocie św. Wojciecha" spisanego przez Jana Kanapariusza w 999. Z tekstu tego wynika, że św. Wojciech był w Gdańsku wiosną 997.

Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami Bolesław III Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie do Polski. Po objęciu rządów na Pomorzu przez Świętopełka, nastąpił okres uniezależnienia się Pomorza Gdańskiego. W 1242 pod Gdańsk dotarł najazd Krzyżaków w wyniku czego książę Świętopełk musiał oddać Krzyżakom jako zakładnika swojego syna Mściwoja.

Bulla papieska Aleksandra IV przyznała miastu od 1260 prawo organizowania dorocznych jarmarków św. Dominika. Prawa miejskie na prawie lubeckim miasto otrzymało w 1263.

Po zajęciu miasta (1271) przez Brandenburczyków, Mściwój II Pomorski dzięki pomocy Bolesława Pobożnego odzyskał Gdańsk. 15 lutego 1282 w wyniku układu w Kępnie doszło do zwierzchnictwa władcy Wielkopolski nad Pomorzem Gdańskim. W 1306 Władysław Łokietek mianował starostą gdańskim księcia kujawskiego Kazimierza. W sierpniu 1308 Brandenburczycy opanowali miasto bez grodu obronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy wezwani przez Łokietka (za radą gdańskich dominikanów) do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. Po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy dokonali tzw. rzezi na mieszkańcach, za którą złożono skargę do papieża Klemensa V, który powołał w tej sprawie komisję. W 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Henryk Dusemer wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego wg wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskim.

W 1410 rada gdańska postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły. Gdańsk uzyskał przywileje m.in. otrzymuje okoliczne osady. Rok później Jagiełło w wyniku traktatu w Toruniu uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków. 14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. Po 145 latach 11 lutego 1454 zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego, z Janem Bażyńskim na czele, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety (przywilej ten otrzymał też Toruń). Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski.

Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 - podobnie jak Toruń - miasto otrzymało tzw. Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przywóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę.

Zawarcie w 1466 pokoju toruńskiego zagwarantowało Pomorzu Gdańskiemu oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W traktacie umieszczono zapis, że Gdańsk należy do Polski.

W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora i powołał na wzór Korony tytuł capitaneus Prussiae Generalis. Utworzono województwo pomorskie, w którym utworzono urzędy kasztelanów, podkomorzych i sędziów, którzy wchodzili w skład tzw. rady pruskiej, w skład której po dwóch wchodzili też przedstawiciele Gdańska, Elbląga i Torunia. Dla tych miast król powołał też starostów. W 1469 sądy grodzkie i ziemskie upodobniły ustrój Prus do ustroju Korony.

W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1519-1521, w dniach 8 – 10 listopada 1520 posiłkujący krzyżaków niemieccy landsknechci ostrzelali Gdańsk z Biskupiej Górki. W 1525 miał miejsce tumult, wystąpienie luterańskiego pospólstwa i plebsu przeciwko burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, które obaliło stary magistrat. 17 kwietnia 1526 król Zygmunt wkroczył do Gdańska na czele 8 000 wojska, rozkazał ściąć buntowników i rozszerzył uprawnienia swojego burgrabiego, któremu nadał wyższe kompetencje niż burmistrzowi. Król Zygmunt August specjalnym dekretem tolerancyjnym dla Gdańska z 1557 roku uspakaja nastroje społeczne i kładzie kres walkom religijnym w mieście. Dekret tolerancyjny był pierwszym tego rodzaju aktem prawnym w Europie. Wprowadzono też unifikację monetarną.

16 grudnia 1577 Stefan Batory potwierdził przywileje miasta i rozszerzając tolerancję religijną na inne wyznania. Gdańsk stał się schronieniem dla obcokrajowców prześladowanych w swoich krajach za przekonania religijne wśród których były osoby wybitne i uzdolnione.

28 listopada 1627 na redzie gdańskiej rozegrała się bitwa morska. 3 maja 1660 zawarcie pokoju w Oliwie zakończyło okres potopu szwedzkiego.

W latach 1700-1721 – podczas wielkiej wojny północnej Gdańsk był niejednokrotnie zagrożony przez obce wojska.

Gdańsk opowiedział się za królem Stanisławem Leszczyńskim, stając się w Rzeczypospolitej głównym punktem oporu jego zwolenników przed interwencją rosyjską w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734, był oblegany przez Rosjan i częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski.

Prusy zajęły w 1772 niektóre majątki Gdańska oraz Nowy Port. Rozbiór Polski dał Prusom kontrolę dostępu do Gdańska, z jednej strony od granic Torunia do granic Gdańska na Wiśle oraz z drugiej strony przez zajęcie Nowego Portu. 23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.

Po zdobyciu miasta przez wojska napoleońskie dowodzonymi przez marszałka Franciszka Józefa Lefèbvre’a. 9 lipca 1807 na mocy postanowień traktatu w Tylży, utworzono pierwszego Wolne Miasto Gdańsk, zależne od Francji. Od lutego 1814 Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co zostało potwierdzone na kongresie wiedeńskim w 1815 (m. in. ustalono przebieg nowych granic). Do połowy XIX wieku nastąpił ogólny upadek miasta. Po 1850, gdy utworzono połączenia kolejowe (Bydgoszcz - 1852, Szczecin i Berlin - 1870, Warszawa - 1877), stopniowo sytuacja miasta się poprawiała. Środki wyasygnowane przez Królestwo Prus na rozwój ekonomiczny, zniesienie ceł tranzytowych (co miało rozwinąc stosunki handlowe), a także budowa nowych stoczni i fabryk, okazały się jednak niewystarczającve - Gdańsk nie mógł się dynamicznie rozwijać bez wykorzystania zaplecza gospodarczego Polski.

Mimo nasilenia germanizacji, w XiX i na początkach XX wieku, Gdańsk stanowił nadal silny ośrodek polskości. W mieście działały różne organizacje i stowarzyszenia, m. in. utworzona w 1849 organizacja polityczna Liga Polska, Towarzystwo Ludowe "Jedność" (od 1884), Towarzystwo Śpiewacze "Lutnia" (od 1891), Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" (od 1894). W 1901 na utworzono w Gdańsku największy na Pomorzu polski bank spółdzielczy, w 1906 Zjednoczenie Zawodowe Polskie. Wydawano również polskie czasopisma i druki, w XIX wieku wychodziło ich ponad 150, od 1891 ukazywała się w języku polskim "Gazeta Gdańska", oraz od 1908 gazeta "Gryf". Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (11 listopada 1918) i utworzeniu II Rzeczypospolitej, powołano polską Radę Ludową, w dniu 14 listopada 1918 przekształconą w Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej na Prusy Królewskie (zlikwidowany w sierpniu 1919).

Od 1920 Gdańsk ponownie stał się Wolnym Miastem (wg postanowień traktatu wersalskiego z 1919), w którym uprawnienia polityczne i gospodarcze Polski były systematycznie bojkotowane przez władze miasta. W 1925 na terenie Wolnego Miasta została utworzona diecezja gdańska. W 1933, po dojściu nazistów do władzy i utworzeniu III Rzeszy, rozpoczęły się prowokacje antypolskie oraz prześladowania działaczy i organizacji polskich. W latach 30. rozwinęła się znacznie gmina żydowska w Gdańsku, w 1939 liczyła ona 9 000 osób (ok. 8 000 wyemigrowało przed wybuchem II wojny światowej, reszta zginęła w obozach niemieckich).

1 września 1939 salwa z okrętu Schleswig-Holstein na Westerplatte rozpoczęła II wojnę światową. 1 września miała miejsce bohaterska obrona Poczty Polskiej w Gdańsku, a w dniach 1-7 września trwała obrona Westerplatte. W czasie wojny miały miejsce masowe zbrodnie niemieckie na inteligencji i członkach polskich organizacji, m. in. egzekucje w Piaśnicy Wielkiej (ok. 10-12 000 ofiar), ofiary zbrodni popełnionych na terenie Gdańska wywożono na cmentarz na Zaspie (ok. 14 000 ofiar). Od września 1939 w Gdańsku znajdował się obóz przejściowy (niem. Durchgangslager) dla Polaków, następnie 3 podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof, 2 filie obozu jenieckiego w Malborku (Stalag XX B), oraz 14 obozów pracy przymusowej dla więźniów różnych narodowości - skierowanych do pracy m. in. w stoczniach gdańskich przestawionych na produkcję zbrojeniową dla Kriegsmarine (np. łodzi podwodnych).

W latach okupacji niemieckiej Gdańsk stanowił silny ośrodek konspiracji. W mieście oraz rejonie Pomorza działała Armia Krajowa oraz Tajna Organizacja Wojskowa "Gryf Pomorski" (utworzona w lipcu 1941). Organizacja zajmowała się dywersją i działaniami zbrojnymi przeciwko okupantowi, przeprowadzając ok. 100 akcji bojowych, m. in. w sierpniu 1943 zaatakowano lotnisko niemieckie w Rumi, a w listopadzie 1943 kolejne w Strzebielinie.

Pod koniec marca 1945 wojska radzieckie i polskie przystąpiły do szturmu na miasto, które Niemcy zamienili w twierdzę. Na osobisty rozkaz Adolfa Hitlera dowództwo niemieckiej 2. Armii odmówiło kapitulacji. 30 marca 1945 miasto zostało zdobyte, a Gdańsk powrócił do Polski. Po ustaniu działań wojennych Gdańsk został zniszczony przez wojska sowieckie w 55%, natomiast samo zabytkowe śródmieście w 80%. Od 1946 Gdańsk był siedzibą województwa gdańskiego.

Podczas wydarzeń Grudnia 1970, rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej. Doszło do walk ulicznych i starć z organami bezpieczeństwa, a w efekcie do podpalenia gmachu KW PZPR w czasie trwającego wiecu protestacyjnego. Milicja i wojsko użyło broni przeciwko demonstrantom, zatrzymano ok. 3 000 ludzi, byli zabici i ranni (co najmniej 44 zabitych).

31 sierpnia 1980 podpisano porozumienia sierpniowe kończące falę protestów robotniczych i strajków. Porozumienie gwarantowało m.in. powstanie pierwszych niezależnych związków zawodowych. Wydarzenia te przyjmuje się jako początek procesu obalenia systemu komunistycznego we Europie Wschodniej. Rok później w Hali Olivii odbył się krajowy Zjazd "Solidarności".

W 1983 gdańszczanin Lech Wałęsa został uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla. Do dnia dzisiejszego Wałęsa mieszka w Gdańsku, na ulicy Polanki.

W 1987 do Gdańska z wizytą przybył Jan Paweł II. W 1992 diecezja gdańska została podniesiona do rangi archidiecezji. W 1995 doszło do katastrofy budowlanej budynku mieszkalnego przy al. Wojska Polskiego. W 1997 uroczyście obchodzono 1000-lecie Gdańska.

W 2005 uroczyście obchodzono 25-lecie powstania NSZZ Solidarność. Wśród wielu konferencji, wystaw i pokazów, na terenie Stoczni Gdańskiej odbył się koncert Jean Michela Jarre'a, który zgromadził ponad 100 tys. widownię. 22 maja 2006 wybuchł pożar w kościele św. Katarzyny.