Toruń (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium, Thorvnivm) - miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone nad Wisłą i Drwęcą. Dwunaste miasto wojewódzkie pod względem wielkości w Polsce (szesnaste wśród wszystkich miast). Duży ośrodek gospodarczy, naukowy, kulturalny i turystyczny.

Od 1999 stolica samorządowa województwa kujawsko-pomorskiego: siedziba władz samorządowych i Urzędu Marszałkowskiego, współstolica województwa kujawsko-pomorskiego. Siedziba Sejmiku Wojewódzkiego[2]. Siedziba starosty powiatu toruńskiego, a także powiat grodzki. W latach 1920-1939 stolica województwa pomorskiego, w latach 1945-1975 w województwie bydgoskim, w latach 1975-1998 stolica województwa toruńskiego.

Jest jednym z najstarszych miast polskich. Od 1992 Toruń jest stolicą diecezji toruńskiej. W 1997 toruński zespół staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a od 2004 jest ogólnopolską siedzibą Ligi Polskich Miast UNESCO. W 2007 toruńska starówka została wpisana na listę 7 Cudów Polski, które zostały wyłonione w wyniku plebiscytu "Rzeczpospolitej", zajmując drugie miejsce, ustępując jedynie Kopalni soli we Wieliczce. Obie wyprzedziły takie obiekty jak Zamek w Malborku czy krakowski Wawel.

Tereny Torunia były zasiedlone znacznie wcześniej, niż powstało miasto. Początki osadnictwa sięgają okresu sprzed 11.000 lat, m.in. na Podgórzu, w Brąchnówku czy w Złotorii. Pierwsza osada łużycka mieściła się już 1000 lat p.n.e. Znaleziono pozostałości pogańskch kultur m.in. na Starówce. Z racji dogodnej przeprawy przez Wisłę brodu przez Toruń prowadził bursztynowy szlak.

Toruń należy do najstarszych miast polskich. Początki grodu dali Krzyżacy w 1230, tym samym Toruń jest najstarszym miastem krzyżackim, skąd rozpoczynał się podbój pogańskich Prusów i tworzenie potężnego państwa krzyżackiego. Zgodnie z legendą Toruń został założony w Starym Toruniu na "wielkim dębie". Do dziś w Starym Toruniu trwają poszukiwania archeologiczne w celu odkrycia pierwotnej osady. 28 grudnia 1233 nadano prawa miejskie Toruniowi, a po 3 latach z racji walki z powodziami gród przeniesiono kilka kilometrów w górę Wisły, na obecne Stare Miasto. 13 sierpnia 1264 nadano prawa miejskie drugiej osadzie - Nowe Miasto, stykającej się od wschodu ze Starym Miastem Toruniem. W 1454 r. oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące mury obronne.

W 1280 r. Toruń stał się członkiem Hanzy, najważniejszej organizacji handlowej średniowiecza w tej części Europy. Przez pewien okres Toruń pełnił funkcje sekretarza Hanzy. Zapewniało to znaczące źródło dochodów i impuls do wzrostu. Miasto szybko wypełniło się kościołami, ratuszem i innymi budynkami. W 1365 Toruń otrzymał prawo składu. XIV-XV wiek to pierwszy okres największego rozwoju Torunia. Toruń stał się jednym z największych miast w Polsce i dużym ośrodkiem handlowym, liczącym aż 20.000 mieszkańców.

1 lutego 1411 w Toruniu zawarto I pokój toruński. Jednak niezadowolenie mieszczan z porządków krzyżackich skłoniło ich ku władzom polskim. W 1454 wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek poslko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 nadał słynne przywileje szlacheckie, które zapoczątkowały Rzeczpospolitą Szlachecką. Stało się to na Zamku Dybowskim, podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia). Torunianie gruntownie przyczynili się do zniszczenia państwa krzyżackiego, odgrywając kluczową rolę w antykrzyżackim Związku Pruskim, pośrednio otwierając Polsce drogę do Bałtyku. 19 października 1466 II pokój Toruński zakończył wojnę trzynastoletnią.

Toruń przeżywał okres największego rozkwitu. Rozbudowywano budowle, ratusz, bogaciły się rody patrycjuszowskie. 19 lutego 1473 przy ul. Św. Anny urodził się Mikołaj Kopernik, słynny astronom. W 1500 miały miejsce kolejne ogromne inwestycje miejskie: zawieszenie największego w ówczesnej Polsce dzwonu Tuba Dei, otwarcie przez Wisłę najdłuższego mostu drewnianego w kraju. W 1501 w Sali Królewskiej Ratusza Staromiejskiego zmarł król Jan Olbracht. 15 czerwca 1528 ruszyła w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępując dotychczasowe miennice: krzyżacką i miejską. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 uroczyste podniesienie go do rangi uczelni wyższej (jednej z pierwszych w kraju). Niebawem powstało pierwsze w północnej Polsce Muzeum.

XVII wiek to początek wojen w kraju. W 1629 miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych. W 1645 w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po oblężeniu odzyskały Toruń.

24 września - 9 października 1703 miało miejsce katastrofalne bombardowanie miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła prawie połowa miasta, ratusz i kościoły. Jest to pierwszy okres znacznego pogorszenia koniunktury w mieście. Od 7 października do 22 października 1709 przebywał w Toruniu car Rosji Piotr I. Na tle zaostrzających się konfliktów religijnych 16 lipca 1724 doszło do tzw. "Tumultu Toruńskiego", zakończonego drakońskim wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta, Jana Godfryda Roesnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju.

XVIII wiek to osłabienie roli Polski i Torunia. Pierwszy i drugi rozbiór Polski pozostawił Toruń przy Polsce, ale pozbawił miasto ziem, będących jego własnością (dzisiejsza gmina Zławieś Wielka, co pozbawiło je głównych dochodów. Trzeci rozbiór wchłonił Toruń do zaboru pruskiego. 24 stycznia 1793 wojska pruskie wkroczyły do miasta. Ludność zmniejszyło się do 6.000 mieszkańców. W 1797 założono pierwszy w kraju Ogród Zoobotaniczny.

Czasy napoleońskie dla Torunia oznaczały splendor, ale i osłabienie gospodarcze. Na mocy traktatu w Tylży 7 lipca 1807 Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. 21 kwietnia 1809 na trzy tygodnie Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydowania ewakuowanego z Warszawy rządu. 2 czerwca 1812 cesarz Francuzów Napoleon I przybył do Torunia. Zwiedził Dom Kopernika, zaplanował wybudowanie jego pomnika. Przygotowując miasto do obrony, zniszczył przedmieścia, rozbierając okoliczne kościoły i zamki na budulec, przerabiając zabytki średniowieczne na twierdze. Po przegranej Napoleona 22 września 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił do Prus.

Okres pruski w XIX wieku to rozkwit gospodarczy i nowe inwestycje. Zbudowano wodociągi, kanalizację, linie tramwajowe, żelazny most przez Wisłę, Dwór Artusa, teatr. Linie kolejowe połączyły Toruń z Warszawą, Bydgoszczą, Poznaniem, Olsztynem, Chełmżą i Grudziądzem. Toruń zyskał tramwaje elektryczne szybciej niż Warszawa. Jako miasto nadgraniczne stał się twierdzą Toruń. Zbudowano 15 dużych fortów oraz ponad sto mniejszych obiektów militarnych. Toruń został wciśnięty w kilkunastokilometrowy pierścień umocnień i stał się najnowocześniejszą i największą twierdzą w Europie. Utworzone zostały Konsulaty Rosji i USA. Funkcja militarna ograniczyła jednak częściowo szybki rozwój terytorialny. Mimo to miasto wchłonęło przedmieścia - Mokre, Chełmińskie, Jakubskie.

Okres pruski to także walka z coraz silniejszą polskością. W 1867 wydano Gazeta Toruńska, pierwszą polskojęzyczną gazetę Pomorza. W 1875 utworzono Towarzystwo Naukowe, jedno z pierwszych w Polsce. Polacy zyskali mandaty w Radzie Miasta.

18 stycznia 1920 to powrót Torunia do Polski. Ludność wyniosła 37.356 mieszkańców. Toruń został stolicą województwa pomorskiego, najważniejszego strategicznie w kraju. Rozpoczął się drugi okres znacznego rozkwitu miasta. Miasto ponownie przeżywa ogromny rozkwit. Wybudowano wiele budynków użyteczności publicznej, nowoczesnych dróg. Pięć państw otwarło swe konsulaty, w tym Niemcy - Generalny Konsulat obejmujący trzy województwa. W 1928 otwarto nowoczesną halę wystawową w Toruniu. W 1929 w hali Wiktorii Bernard Marwiński założył jedyną w regionie wytwórnię filmową. Uruchomiona została Rozgłośnia Pomorska Polskiego Radia w Toruniu, druga pod względem mocy w kraju po warszawskiej. W 1933 nastąpiło otwarcie drugiego mostu przez Wisłę. W 1937 populacja Torunia przekroczyła 70.000 mieszkańców. Bardzo rozwinęła się nauka. W 1926 powstał Instytut Bałtycki. W 1938 zapadła decyzja o utworzeniu od 1940 uniwersytetu w Toruniu, jako filii Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

7 września 1939 do miasta wkroczył Wehrmacht, a Toruń znalazł się w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie. 1 lutego 1945 bez większych zniszczeń Armii Czerwona zajęła Toruń.

W okresie PRL-u z racji prawicowo-mieszczańskiego charakteru miasto bardzo straciło na znaczeniu. Rozpoczął się bardzo trudny okres dla miasta, ze sztucznym zmniejszeniem jego roli i funkcji, osłabieniem politycznym i znaczącym spadkiem inwestycyjnym. Zabrano instytucje i media. Urząd Wojewódzki przeniesiono do Bydgoszczy, a za nim kolejno liczne instytucje toruńskie (Rozgłośnia Pomorska, Orkiestra Symfoniczna, Biblioteka Pedagogiczna, redakcje gazet). W 1961 nadajnik Rozgłośni Pomorskiej Polskiego Radia z powodów politycznych został zamknięty i przeniesiony do Bydgoszczy, a w 1974 całkowicie zamknięto toruńskie studio.

Pozytywnym wyjątkiem tego okresu było powołanie w 1945 Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Miasto zostało wciśnięte w zbyt ciasną funkcję naukowo-kulturalną, ale dzięki temu rozwinęła się ona znacząco.

1 czerwca 1975 Toruń stał się stolicą województwa toruńskiego, a od 1 stycznia 1999, po reformie administracyjnej współstolicą kujawsko-pomorskiego (z siedzibą m.in. Sejmiku i Urzędu Marszałkowskiego).

Po 1989 miasto po raz kolejny w historii wkroczyło w okres dynamicznego rozwoju. Nie skrępowane blokadami politycznymi odzyskało historyczną, polityczną i gospodarczą rangę. Stało się znaczącym centrum inwestycyjnym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudował się Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. Pojawili się prywatni inwestorzy. W 1997 wpisano zespół Starego i Nowego Miasta oraz ruiny zamku krzyżackiego na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w 2004 wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. W 2006 rozpoczęła się budowa jedynej w regionie i jednej z największych w kraju stref inwestycyjnych Crystal Park w podtoruńskich Łysomicach.

W 2007 rozpoczęły się starania Torunia o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016.