Lucjan Żeligowski

Lucjan Żeligowski (ur. 17 października 1865 w Oszmianie - zm. 9 lipca 1947 w Londynie) - gen. broni, polski dowódca wojskowy.

Po uzyskaniu matury w 1885 roku wstępuje do szkoły junkrów I stopnia w Rydze, kształcącej oficerów piechoty Armii Rosyjskiej, szkołę tę kończy w 1888 roku uzyskując pierwszy stopień oficerski. Uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej 1904-1905 w stopniu kapitana. Następnie pełni służbę w Rostowie nad Donem. Sądzony w 1905 za przekonania (głównie etyczno - moralne) i uniewinniony, Od 1912 działacz konspiracyjny Związku Walki Czynnej w Rosji.

W chwili wybuchu I wojny światowej w stopniu podpułkownika jest dowódcą batalionu, a w 1915 awansowany do stopnia pułkownika i zostaje mianowany dowódcą 261 pułku piechoty.

9 września 1915 gdy rozpoczęto formowanie jednostki polskiej przy armii rosyjskiej – Polskiej Brygady Strzelców na własną prośbę przechodzi do brygady, gdzie zostaje dowódcą batalionu. W czerwcu 1916 roku Polska Brygada Strzelców osiąga gotowość bojową i 27 lipca 1916 roku przechodzi chrzest bojowy forsując rzekę Szczarę. W styczniu 1917 roku na bazie Polskiej Brygady Strzelców rozpoczęto organizowanie Dywizji Strzelców Polskich i Żeligowski zostaje dowódcą 1 pułku tej dywizji. W czerwcu 1917 roku pułk ten wyróżnił się w walkach na froncie galicyjskim pod Husiatynem.

Po rewolucji lutowej w 1917 r. w związku z wzrostem nastrojów rewolucyjnych w armii rosyjskiej nastąpiła reorganizacja Polskiej Dywizji Strzelców w 1 Korpus Polski a płk. Żeligowski został ponownie skierowany do armii rosyjskiej. Wkrótce jednak wraca do niego i zostaje dowódcą 1 Dywizji Piechoty. Po wybuchu rewolucji październikowej dochodzi do konfliktu pomiędzy nim a dowódcą I Korpusu Polskiego gen. Józefem Dowborem-Muśnickim, który opowiedział za poparciem rosyjskiego Rządu Tymczasowego a Żeligowski uważał że polskie jednostki powinny zostać neutralne wobec konfliktu w Rosji. W wyniku tego konfliktu wiosną 1918 roku gen. Dowbor-Muśnicki usuwa go z zajmowanych stanowisk.

Żeligowski wyjeżdża wtedy do Kijowa gdzie wchodzi w skład Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpol), który prowadzi rozmowy z francuską misją wojskową na temat tworzenia jednostek polskich we Francji i Rosji. Po uzyskaniu pomocy ze strony Francji rozpoczęto formowanie tzw. Błękitnej Armii gen. Hallera. Żeligowski w dniu 3 lipca 1918 roku zostaje mianowany przez gen. Józefa Hallera dowódcą Wojska Polskiego na Wschodzie i awansowany do stopnia generała podporucznika.

W tworzonych w Rosji jednostek powstała w 1918 r. na Kubaniu 4 Dywizja Strzelców Polskich, na czele której stanął Żeligowski. W kwietniu 1919 dywizja weszła w skład francuskiego korpusu interwencyjnego. W kwietniu i maju 1919 roku prowadziła ona walki z jednostkami Armii Czerwonej i wraz z korpusem wycofała się do Odessy, skąd przeszła do Besarabii. 23 maja 1919 roku dywizja została wycofana z linii frontu a następnie skierowana do Polski, gdzie przybyła w czerwcu 1919 roku.

Przyjaciel Józefa Piłsudskiego, w Wojsku Polskim był najpierw dowódcą Frontu Litewsko-Białoruskiego, potem grupy operacyjnej oraz dowódcą 10 Dywizji Piechoty (1919) w wojnie polsko-bolszewickiej. Od października 1920 r. dowódca 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Na jej czele w 1920 zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową jako samodzielne i niezależne od Polski państwo. Na czas tej operacji "wypowiedział posłuszeństwo" Naczelnemu Wodzowi. W rzeczywistości była to akcja, której pomysłodawcą był Józef Piłsudski i miała na celu przyłączenie Wilna do Polski poprzez stan pośredni. W ówczesnej skomplikowanej sytuacji politycznej państwu polskiemu oficjalne działania zbrojne były bardzo nie na rękę. Do dziś dnia wśród mieszkających na Wileńszczyźnie Polaków jest on symbolem wielkiego polskiego patrioty.

Z dniem 1 grudnia 1921 awansowany do stopnia generała porucznika. W okresie od 20 listopada 1921 - 27 listopada 1925 inspektor armii w Warszawie. Kierował pracą Inspektoratu Armii nr 2. 1 lipca 1923 został awansowany do stopnia generała broni. 27 listopada 1925 otrzymał tekę ministra spraw wojskowych w gabinecie Aleksandra Skrzyńskiego. Na tym stanowisku ułatwił Piłsudskiemu przygotowanie i przeprowadzenie zamachu stanu. Urząd ministra sprawował do 10 maja 1926. Do czasu reorganizacji naczelnych władz wojskowych w dalszym ciągu stał na czele Inspektoratu Armii nr 2. W między czasie, od 18 maja do 15 lipca 1926 był przewodniczącym Komisji Likwidacyjnej powołanej przez Piłsudskiego w celu: 1) zakończenia wszelkich operacji wojskowych, 2) doprowadzenia oddziałów wojskowych biorących udział w wypadkach do stanu normalnego, 3) rozbrojenia oddziałów cywilnych zaangażowanych w wydarzeniach, 4) uregulowania wszelkich strat w materiale stanowiącym zapas mobilizacyjny wojska i wyposażenia pokojowego oddziałów oraz strat materialnych poszkodowanych osób cywilnych w wyniku działań, 5) uspokojenia oddziałów wojskowych i korpusu oficerskiego.

W sierpniu 1926 po utworzeniu Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych mianowany został inspektorem armii. 31 sierpnia 1927 przeszedł w stan spoczynku.

Po przejściu na emeryturę osiadł w m. Andrzejów. Zajmował się polityką, uczestniczył w życiu społecznym i gospodarczym. W latach 1935-1939 poseł na Sejm. W 1930 opublikował książkę pt.: "Wojna w roku 1920. Wspomnienia i rozważania".

Bezpośrednio przed wojną zwrócił się do marszałka Rydza-Śmigłego o powołanie do czynnej służby wojskowej. Prośba generała pozostała bez odpowiedzi. W wojnie obronnej 1939 nie brał czynnego udziału. W nocy z 7 na 8 września 1939 wyjechał z Warszawy do Brześcia razem z gen. Sosnkowskim i dwoma oficerami jego sztabu. 9 września rano wymieniona czwórka wyjechała z Brześcia do Przemyśla przez Włodawę, Zamość, Rawę Ruską i Jaworów. Gen. Sosnkowski przyjechał do Przemyśla wieczorem 9 września w charakterze generała do zleceń Naczelnego Wodza z zadaniem ustalenia faktycznego położenia Armii „Małopolska”. 10 września obaj generałowie wyjechali do Lwowa, gdzie gen. Sosnkowski dowiedział się, że został mianowany dowódcą Grupy Armii południowych. Generał towarzyszył dowódcy Frontu Południowego do 13 września, kiedy to gen. Sosnkowski odleciał ze Lwowa do Przemyśla.

Po kapitulacji Lwowa ewakuował się przez Rumunię do Francji, a po jej kapitulacji do Wielkiej Brytanii. Na emigracji był członkiem Rady Narodowej RP i przewodniczącym jej Komisji Wojskowej oraz Kanclerzem Kapituły Orderu Virtuti Militari. Z tej ostatniej funkcji został w styczniu 1945 zwolniony przez prezydenta Raczkiewicza, ponieważ nie wyraził zgody na odznaczenie gen. Bora-Komorowskiego Krzyżem Wielkim Orderu VM.

Po zakończeniu wojny zadeklarował powrót do kraju, ale w trakcie przygotowań do podróży zmarł 9 lipca 1947 w Londynie. Zgodnie z wolą zmarłego zwłoki przewieziono do Warszawy i pochowano na cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Transport organizował gen. bryg. Stanisław Tatar, wykorzystując tę okazję do przywiezienia do Polski zdeponowanej w Wielkiej Brytanii części zasobów Funduszu Obrony Narodowej.