Wielki Orczyk Ukraina Bol'shiye Yerchiki Velikiy Yerchik KGB

KGB


KGB ZSRR - Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopastnosti SSSR (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR) - radziecka struktura administracyjna łącząca funkcje instytucji czuwającej nad bezpieczeństwem państwa, dokonującej politycznej inwigilacji obywateli, zwalczającej rzeczywistą i potencjalną opozycję oraz niezależny obieg informacji, kontrolująca większą część służb specjalnych (z wyjątkiem wojskowych) ZSRR. Pełna nazwa do 1978 - (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR).

KGB istniała w okresie od marca 1954 do października 1991 r. Była następczynią Czeka i NKWD; w porównaniu do poprzedniczek była ściślej kontrolowana przez aparat partyjny. W propagandzie często określana jako "tarcza i miecz Partii" . W trakcie pierestrojki i później po upadku ZSRR była stopniowo dzielona i likwidowana. Znaczą część jej działalności przejęła Federalna Służba Bezpieczeństwa (FSB).

Do głównych zadań KGB należało gromadzenie informacji wywiadowczych poza granicami Związku Radzieckiego, ochrona kontrwywiadowcza Armii Czerwonej Marynarki Wojennej i lotnictwa oraz samego Komitetu, ochrona granic państwowych ZSRR, nadzór nad obiektami nuklearnymi i większymi ośrodkami przemysłowymi tego kraju, osłona budynków rządowych oraz dostojników partyjnych w kraju i poza jego granicami, w tym ambasad i konsulatów. KGB wykonywała pracę, jaka w Stanach Zjednoczonych znajdowała się w tym czasie w kompetencji czterech innych odrębnych agencji, m.in. Centralnej Agencji Wywiadowczej - CIA, Federalnego Biura Śledczego - FBI i Agencji Bezpieczeństwa Narodowego - NSA oraz Tajnej Służby USA.

W skład KGB wchodziło 9. Zarządów Głównych, z których największą rolę odgrywały: I (wywiad), II (kontrwywiad), III (kontrwywiad wojskowy), V (walka ideologiczna i zwalczanie dysydentów), VI (wywiad i kontrwywiad gospodarczy), VII (inwigilacja) i IX (ochrona dostojników państwowych). Oprócz tego poza strukturami Zarządów Głównych znajdowały się specjalne oddziały skrytobójców działających na całym świecie, tzw. mokryje dieła.

KGB powstało w marcu 1954 roku, w wyniku reorganizacji organów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR. Reorganizacja z marca 1954 roku była dokładnym powtórzeniem zmian w radzieckim systemie bezpieczeństwa z 1946 roku, kiedy zostało utworzone Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W marcu 1954 roku z MWD zostały wydzielone dwa największe piony tej instytucji, m.in. pion policji politycznej reprezentowany przez I Zarząd Główny MWD oraz pion wywiadu zagranicznego, którym się zajmował II Zarząd Główny MWD. W wyniku tej zmiany powstał oddzielny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego - KGB.

KGB działało początkowo na prawach "ministerstwa", podlegając bezpośrednio premierowi. Pierwszym przewodniczącym KGB został generał Iwan Sierow. Stał on na czele komitetu przez cztery lata od 1954 do 1958 roku. Wcześniej Sierow był zastępcą dowódcy i dowódcą GRU. Po II wojnie światowej został wysłany do Polski jako główny doradca radziecki przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. Osobiście, jako gen. Iwanow, przeprowadził w 1945 r. aresztowanie 16 przywódców Polski Podziemnej, postawionych następnie przed sądem w Moskwie. Po objęciu stanowiska przewodniczącego KGB poinformował Nikitę Chruszczowa o istnieniu tzw. archiwum Berii, w którym znajdowały się materiały kompromitujące Chruszczowa i najwyższych dostojników partyjnych. Sierow odszedł z KGB w 1958 r. by ponownie zostać dowódcą wywiadu wojskowego GRU.

W latach 1958 . 1961 przewodniczącym KGB był Aleksander Szelepin. W momencie nominacji miał niewiele ponad 40 lat. W czasie II wojny światowej dowodził oddziałem partyzanckim, w latach 1952-1958 był przewodniczącym Komsomołu. Próbował przekształcić KGB w prawdziwą służbę wywiadowczo-kontrwywiadowczą. Odsunął od stanowisk wielu starych stalinowców, zastępując ich bardziej inteligentnymi, ściągniętymi z Komsomołu absolwentami szkół wyższych.

Pod koniec lat pięćdziesiątych na polecenie Chruszczowa Szelepin niejawnie badał sprawę zbrodni katyńskiej i po wykonaniu kwerendy przechowywanych przez NKWD, a potem przez KGB dokumentów, w przedstawionej notatce nr N-632-Sz (.-632-.) z 3 marca 1959 roku zaproponował zniszczenie 21 857 teczek personalnych zamordowanych . jak się wyraził osób byłej Polski burżuazyjnej . jako nieprzydatnych zarówno operatywnie, jak i historycznie, a zachowanie jedynie głównych dokumentów mieszczących się w oddzielnej, niewielkiej teczce. Propozycja została zatwierdzona i wykonana, a teczka otrzymała nazwę specjalnej teczki nr 1, i jako jedna z najważniejszych tajemnic ZSRR wchodziła do wydzielonego, specjalnego zbioru dokumentów dostępnych tylko przywódcy KPZR i przekazywanych mu przy objęciu władzy.

Szelepin odszedł z KGB w 1961 roku, ale nie stracił nad nim kontroli, objął bowiem funkcję przewodniczącego nowo utworzonej i dysponującej szerokimi uprawnieniami partyjno-państwowej komisji kontroli wszystkich służb specjalnych.

Po odejściu Szelepina nowym przewodniczącym Komitetu został jeszcze młodszy od swego poprzednika (wówczas 37 letni), ale nie mniej dynamiczny protegowany Szelepina Władimir Jefimowicz Siemiczastny. Zgodnie z wytycznymi Chruszczowa, Siemiczastny kontynuował oczyszczanie archiwów z materiałów, przypominających zbyt dobitnie stalinowską przeszłość członków Prezydium Rady Najwyższej KPZR. Z polecenia Siemiczastnego, zniszczono 9 tomów materiałów, dotyczących zlikwidowanych w latach stalinowskiego terroru członków Komitetu Centralnego, wyższych oficerów służb wywiadowczych (takich jak - Jan Berzin szef GRU, Abram Słucki naczelnik Departamentu VII (wywiad) GUGB, Siergiej Szpigelglas naczelnik Departamentu VII GUGB w 1938 r. i wielu innych), oraz zamieszkałych w Moskwie komunistów z partii zagranicznych.

Wladimir Siemiczastny odszedł z KGB w maju 1967 roku, zastąpił go były ambasador na Węgrzech Jurij Andropow. Pod kierownictwem Jurija Andropowa (1967-1982) KGB cieszyło się stosunkowo wysoką pozycją w strukturach władzy ZSRR. Przed objęciem stanowiska przewodniczącego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego, Andropow był od 1954 do 1957 roku ambasadorem ZSRR na Węgrzech. Sprawował stanowisko ambasadora podczas powstania w 1956 roku, gdzie odegrał ważną rolę podczas interwencji Armii Czerwonej w tym kraju. Później często wspominał rozwścieczony tłum mieszkańców Budapesztu, wieszający na latarniach ulicznych znienawidzonych agentów węgierskiej służby bezpieczeństwa. Po powrocie z Węgier w 1957 r. kierował Wydziałem Łączności z Bratnimi Partiami Krajów Socjalistycznych Komitetu Centralnego KPZR, który odpowiadał za stosunki Kremla z partiami komunistycznymi krajów bloku wschodniego.

Po śmierci Breżniewa Andropow odszedł z KGB. Andropow był najdłużej, poza Ławrientijem Berią, szefem radzieckich służb specjalnych. W 1982 roku spuściznę po Andropowie otrzymał na krótko Witalij Fiedorczuk, jednak po wyborze Andropowa na stanowisko I sekretarza KPZR zastąpił go Wiktor Czebrikow. Fiedorczuk został mianowany na urząd ministra spraw wewnętrznych.


W roku 1988 miejsce Czebrikowa zajął Władimir Kriuczkow. Kriuczkow wcześniej pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych ZSRR, do KGB przyszedł wraz z Andropowem, z którym współpracował podczas pobytu w Budapeszcie w połowie lat 50. Zanim objął stanowisko przewodniczącego KGB, Kriuczkow, przez czternaście lat (1974-1988) stał na czele I Zarządu Głównego KGB wywiadu zagranicznego KGB, co tym samym automatycznie dawało mu funkcję pierwszego zastępcy przewodniczącego KGB. W sierpniu 1991 roku był on jednym z organizatorów nieudanego zamachu stanu, którego celem było obalenie Michaiła Gorbaczowa.

Po stłumieniu puczu Kriuczkow został aresztowany i karnie zdymisjonowany, a jego obowiązki przejął na krótko Leonid Szebarszyn, wcześniej szef PGU (PZG), mający za sobą służbę w Afganistanie, Iranie i Indiach, od roku 1987 zastępca szefa KGB. Tarcia wewnątrz ścisłego kierownictwa KPZR doprowadziły jednak do szybkiej dymisji Szebarszyna - jeszcze w sierpniu 1991 nowym szefem KGB został były minister spraw wewnętrznych Władimir Bakatin. Bakatin jako ostatni przewodniczący podjął się zadania przebudowy KGB. Już wiosną 1991 roku proponował Gorbaczowowi, aby wyłączyć spod kurateli KGB specjalny oddział Alfa. Chciał aby stał się on częścią ochrony Kremla, nie zdołał go wówczas przekonać. Bakatin rozpoczął urzędowanie na stanowisku przewodniczącego KGB od zmian kadrowych na szeroką skalę i zapowiedzi zasadniczych zmian strukturalnych, które miały polegać na rozbiciu Komitetu na kilka służb specjalistycznych.

Głównymi zadaniami Komitetu było m.in. gromadzenie informacji wywiadowczych poza granicami Związku Radzieckiego, ochrona kontrwywiadowcza Armii Czerwonej Marynarki Wojennej i lotnictwa oraz samego Komitetu, ochrona granic państwowych ZSRR, nadzór nad obiektami nuklearnymi i większymi ośrodkami przemysłowymi tego kraju, osłona budynków rządowych i dostojników partyjnych w kraju i poza jego granicami (ambasad i konsulatów). Komitet Bezpieczeństwa Państwowego, wykonywał taką pracę, jaka np. w Stanach Zjednoczonych znajdowała (i znajduje) się w kompetencji czterech innych odrębnych agencji, m.in. Centralnej Agencji Wywiadowczej - CIA, Federalnego Biura Śledczego - FBI i Agencji Bezpieczeństwa Narodowego - NSA oraz Tajnej Służby USA.

Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) nigdy nie osiągnął takiej władzy, jaką posiadały organy bezpieczeństwa państwowego w czasach rządów Józefa Stalina, m.in. NKWD/NKGB. Pozostawał jednak potężnym mechanizmem, skupiającym w swej strukturze służby wywiadowcze, kontrwywiadowcze, ochrony dostojników, tajną policję polityczną, wszystkie kategorie łączności specjalnej, szyfrografii, kryptografii, obiektów specjalnych, a także kilka dywizji wojskowych, pułk lotnictwa i armię wojsk ochraniających granice Związku Radzieckiego. Była to z pewnością największa machina służb specjalnych w dziejach świata. W latach 90. XX w. Komitet Bezpieczeństwa Państwowego liczył 500 tysięcy funkcjonariuszy. Liczba tajnych współpracowników w Związku Radzieckim oraz za granicą jest trudna do oszacowania, ale sądzi się, że było to co najmniej kilka milionów osób. Centralny aparat KGB składał się z ok. 30. zarządów głównych, kierujących pracą setek dyrekcji i wydziałów.

W radzieckich służbach specjalnych wywiad zagraniczny utworzono (formalnie) w 1920 roku, wydział wywiadu zagranicznego Czeka znany był w okresie międzywojennym jako Inostrannyj Otdieł (INO). Później podniesiono status wywiadu i w latach 1941 - 1947 nosił on nazwę Inostrannoje Uprawlenije (INU), ale posługiwano się również nazwą Pierwszy Zarząd. W latach 1947 - 1951 najważniejsze zadania wywiadu zagranicznego przejął Komitiet Informacyi (KI), Komitet Informacji, pod kierownictwem Wiaczesława Mołotowa, następnie Andrieja Wyszyńskiego. Od 1952 do 1991 roku wywiad zagraniczny prowadziło Pierwoje Gławnoje Uprawlenie (PGU) Pierwszy Zarząd Główny, z wyjątkiem rocznego okresu od marca 1953 do marca 1954 roku, kiedy nosił powodującą wiele pomyłek nazwę Drugiego Zarządu Głównego

Główna siedziba KGB mieściła się w okazałym kompleksie gmachów odziedziczonych po Czeka, OGPU i NKWD, przy placu Dzierżyńskiego 2 (tzw. Łubianka). W latach 70. XX w. I Zarząd Główny KGB przeniósł się do zaprojektowanego przez Finów nowoczesnego biurowca w Jasieniewie przy moskiewskiej obwodnicy, który był wyposażony w specjalne globalne systemy łączności.

KGB, tak jak jego poprzednicy, posiadał dużą sieć ośrodków szkoleniowych (w tym kilka szkół dla szpiegów), które służyły do szkolenia radzieckich agentów wywiadu i ochrony oraz czasem, gościnnie, z krajów Układu Warszawskiego. W ośrodku szkoleniowym w Puszkino koło Moskwy szkolono głównie przyszłych arabskich terrorystów. Nowa centrala I Zarządu Głównego KGB, zaprojektowana przez fińskiego architekta, miała swój główny gmach w kształcie litery Y. Gmach ten liczył siedem kondygnacji i po obu stronach przylegały do niego budynki, mieszczące z jednej strony sale konferencyjne i bibliotekę, a z drugiej poliklinikę, sale sportowe i basen. Z okien nowej siedziby wywiadu zagranicznego roztaczał się widok na malownicze wzgórza pokryte brzozowymi lasami i zielonymi łąkami. Pracownicy innych zarządów KGB, którzy pozostali w zatłoczonych biurach Łubianki, nazywali z zazdrością kompleks w Jasieniewie Laskiem.

Od samego początku istnienia radzieckich służb specjalnych, w ich strukturach organizowano specjalne grupy, wydziały lub departamenty zajmujące się tzw. mokrą robotą. W latach 20. oraz 30. XX w., działała tzw. grupa Jaszy, pod dowództwem Jakowa Sieriebrianskiego przy Oddziale Administracyjnym Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU. Jedną z akcji grupy Jaszy było porwanie z ulic Paryża i zamordowanie generała Aleksandra Kutiepowa, przywódcy emigracyjnego Rosyjskiego Związku Ogólnowojskowego ROWS.

Kiedy w ZSRR nadszedł okres czystek, Józef Stalin, przewidując, że wielu oficerów wywiadu - rezydentów, agentów itp. nie zechce powrócić do kraju, w grudniu 1936 roku polecił nowo mianowanemu szefowi NKWD Nikołajowi Jeżowowi utworzyć kolejny oddział wzorowany na grupie Jaszy. Tak powstał Zarząd Zadań Specjalnych NKWD, który zorganizował lotne grupy, których zadaniem było mordowanie ludzi odmawiających powrotu do kraju. Jedną z ofiar Zarządu Zadań Specjalnych został Ignace Reiss (Ignac Perecki - ps. Rajmond), agent NKWD działający w Paryżu. Ciało Reissa przeszyte kulami znaleziono na poboczu autostrady prowadzącej do Lozanny. Ofiarą NKWD padł także Jewhen Konowalec, przywódca Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Zamachu dokonał w Rotterdamie 23 maja 1938 Paweł Sudopłatow, później wysokiej rangi funkcjonariusz NKWD oraz szef Zarządu Zadań Specjalnych

W roku 1941 powstała Sekcja specjalna NKWD, zajmująca się tzw. mokrą robotą, która została przekształcona w II Wydział NKWD - Specjalny, a następnie od 1942 do 1946 r. istniała jako IV Zarząd kolejno - Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, Bezpieczeństwa Państwowego NKGB i Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego MGB.

Po II wojnie światowej zadania specjalne przejął Wydział DR, a następnie Biuro specjalne nr 1 MGB. Po wchłonięciu MGB przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MWD) w 1953 roku, zadaniami specjalnymi zajmował się IX Wydział MWD.

Na początku lat '50 XX w. rozpoczęto szkolenie funkcjonariusza MGB Nikołaja Chochłowa. Jego celem miał być Gieorgij Siergiejewicz Okołowicz, jeden z liderów organizacji NTS na terenie Niemiec Zachodnich. Postępy w przygotowaniach Chochłowa nadzorował sam ówczesny naczelnik I Zarządu Głównego MGB, Aleksandrer Paniuszkin, po utworzeniu KGB pierwszy szef wywiadu zagranicznego. Wśród instruktorów Chochłowa był m.in. mistrz Związku Radzieckiego w dżudo, Michaił Rubak i pięciokrotny zwycięzca wszechzwiązkowych turniejów w strzelaniu z pistoletu, podpułkownik Godlewski. Po przybyciu do Frankfurtu w lutym 1954 roku, gdzie przebywał Okołowicz, Chochłow zjawił się pod jego drzwiami i zamiast oddać strzał ze specjalnego pistoletu w kształcie paczki papierosów, oznajmił mu, że jest z MGB i ma rozkaz go zabić, lecz nie chce go wykonać. Wkrótce oddał się w ręce CIA i po jakimś czasie wystąpił na konferencji prasowej, wyznając wszystko co wiedział o planach zamachu na Okołowicza i innych ludzi.

W kwietniu 1955 roku, po długim podsumowaniu strat spowodowanych przez Chochłowa, KGB dokonało zmian w centrali i zadania specjalne przekazano do właśnie zreorganizowanego 13 Departamentu I Zarządu Głównego KGB.

Następnym bardzo znanym zabójcą KGB był Bohdan Staszynski, Ukrainiec, zwerbowany przez KGB w wieku 19 lat, podczas studiów na Uniwersytecie Lwowskim. Zlecono mu dokonanie zabójstwa jednego z głównych teoretyków ukraińskiego ruchu narodowego, Lwa Rebeta, mieszkającego wówczas w Republice Federalnej Niemiec. Staszynski zabił Rebeta 12 października 1957 roku. Kolejnym powierzonym mu zadaniem była eliminacja lidera nacjonalistów ukraińskich Stepana Bandery. Choć pierwsza próba zamachu nie powiodła się, Staszynski, pomimo coraz większych obiekcji, wykonał zdanie w Monachium 15 października 1959 roku. Nadano mu za to Order Czerwonego Sztandaru. Historia Staszynskiego nie skończyła się jednak dobrze dla KGB. Podczas przygotowań do zamachu na byłego premiera Ukrainy Jarosława Stećko, Staszynski poślubił Ingę Pohl, Niemkę z NRD. Zdecydował się za jej namową złamać rozkaz i 12 sierpnia 1961 roku zgłosił się do Amerykanów w Berlinie Zachodnim.

KGB wspierało także służby specjalne państw Układu Warszawskiego w zadaniach eliminowania niewygodnych osób. Tak było w przypadku zamordowania Georgija Markowa, przez bułgarską służbę bezpieczeństwa DS (Drżawna Sigurnost). Markow został zamordowany przy pomocy specjalnego parasola z igłą w środku, która wstrzykiwała platynową kulkę ze śmiertelną dawką rycyny. ukrytą w platynowej blaszce, dostarczonego przez techników z KGB. W późniejszych latach 1960-1990, zadaniami specjalnymi zajmował się XIII Departament i VIII Departament Zarządu S - I Zarządu Głównego KGB