Do końca 1942 r. w szeregach Waffen SS oprócz Niemców służyli głównie ochotnicy z Europy Zachodniej. Tworzone z nich legiony narodowe i dywizje SS pozwalały Himmlerowi rozbudowywać Waffen SS ponad limity przyznane przez wojsko. Po klęsce stalingradzkiej sytuacja ta zmusiła stronę niemiecką do poszukiwania nowych rezerw, których źródłem mogła być ludność krajów okupowanych oraz, w dużo mniejszym stopniu, jeńcy wojenni. Aby wykorzystać te zasoby, dowództwo SS pomijało wyznaczone przez siebie kryteria rasowe, pozwalające przyjmować w szeregi wojsk SS tylko ludzi rasy aryjskiej. Himmler przyjął teraz nową teorię o wspólnym pochodzeniu narodów Europy jako potomków Germanów i Gotów z czasów „wędrówki ludów". Otworzono w ten sposób drogę do werbunku do Waffen SS Ukraińców, Rosjan, Białorusinów, a nawet narodów azjatyckich czy kaukaskich.

Otwarcie dostępu do Waffen SS narodom zamieszkującym tereny ZSRR nie zapewniało im w żaden sposób równych praw i traktowania podobnego esesmanom niemieckim czy germańskim. Mogli oni służyć w zwartych grupach tylko w związkach taktycznych piechoty, górskich czy kawalerii. Dywizje te miały przeważnie wyższe stany od analogicznych w Wehrmachcie. Były od nich lepiej uzbrojone, zwłaszcza w broń maszynową i przeciwpancerną. Ustępowały im natomiast pod względem wyszkolenia i wartości bojowej. Cechą charakterystyczną tych jednostek był niedobór oficerów i podoficerów w stosunku do etatów, przy nadmiarze szeregowych. Ze względu na swą strukturę i wyposażenie używane bywały nie tylko na froncie, ale częściej do walk z partyzantami i pacyfikacji na zapleczu.

Przygotowania do utworzenia galicyjskiego związku taktycznego Waffen SS rozpoczęto w początkach 1943 r. Na Ukrainie nie istniał żaden zarząd kolaboracyjny. Trzeba było więc stworzyć jakieś ciało polityczne, które by go zastąpiło. Miała to być jednostka złożona z mieszkańców Dystryktu Galicja, będących do wybuchu wojny obywatelami Polski. Otto Wächter, Austriak i niemiecki gubernator dystryktu galicyjskiego GG, powołał tzw. kierownictwo wojskowe (Wijskowa Uprawa), które miało zajmować się bezpośrednio naborem do dywizji ukraińskiej, opieką nad żołnierzami oraz ich rodzinami. Na czele kierownictwa postawił on również Austriaka płk. Alfreda Bisanza, w latach 1918–1920 oficera armii galicyjskiej i dowódcę jednej z brygad Ukraińskiej Armii Zachodniogalicyjskiej (7. lwowskiej). Współprzewodniczącym Kierownictwa ze strony ukraińskiej, jednak o dużo mniejszych kompetencjach, został gen. Wiktor Kurmanowycz. Uprawa zebrała się na pierwszym posiedzeniu 1 kwietnia 1943 r.3

Kierownictwo wojskowe składało się z dziesięciu wydziałów. Oprócz głównych zadań, tj. mobilizacyjnych (kierownik – inż. Mychajło Chronowiat), pozyskiwania oficerów (Lubomir Makaruszka) i spraw opieki nad rodzinami oraz inwalidami (inż. Andrij Palij), poszczególne wydziały uprawy zajmowały się również sprawami duszpasterstwa (ks. Wasyl Łaba), propagandy (Mychajło Kuszyr), ochrony zdrowia (dr Wołodymyr Biłozor), oświaty (Stepan Wołyniec), sądownictwa nad żołnierzami ukraińskimi (Iwan Rudnicki), jednakże bez spraw zastrzeżonych dla niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, czyli głównie dezercjami. Uprawa zajmowała się także sprawami historii wojskowej (inż. Jurij Krochmaliuk) i młodzieży (Zenon Zelenyj). Ten ostatni wydział odegrał dużą rolę przy werbunku młodych Ukraińców do obsługi artylerii przeciwlotniczej, czyli formacji tzw. SS-Luftwaffenhelfer. Nie został natomiast wyznaczony inspektor jednostek ukraińskich, na wzór łotewskiego czy estońskiego4.

W maju 1943 roku rozpoczęto werbunek Ukraińców do tzw. SS-Galizien – czyli Legionu Galicyjskiego Waffen SS. Odpowiedzialny w kierownictwie SS za uzupełnianie stanów i tworzenie nowych jednostek szef Głównego Urzędu SS Gottlob Berger zawiadomił Himmlera w piśmie z 3 czerwca 1943 r., że zgłosiło się 81 999 ochotników. Spośród nich, po badaniach lekarskich, do wcielenia zakwalifikowano 52 875 ludzi. Do poboru stanęło 42 000, zakwalifikowano 27 000, wyreklamowano 1400, karty powołania otrzymało 25 600, wezwano 19 047, stawiło się 13 245, z obozów szkoleniowych zwolniono jako chorych 1487, а na różnego rodzaju kursach i szkoleniu rekruckim znajdowało się 11 578 osób. W okresie 1–13 listopada 1943 r. planowano wcielić dodatkowo 6150 ludzi5.

Obowiązkowi podlegali mężczyźni urodzeni w latach 1920–1925 (tj. w wieku 18–23 lata) i wszyscy podoficerowie do 40. roku życia. Zgodnie z rozkazem Himmlera z 5 lipca 1943 r. do służby w dywizji miało zostać wezwanych 300 ukraińskich oficerów i 48 lekarzy na odpowiednie kursy w Rzeszy, a także 1300 podoficerów i 1800 absolwentów szkól średnich na przeszkolenie podoficerskie oraz 2000 do batalionu wartowniczego na poligon „Heidelager"6.

Werbunkowi podlegali również wszyscy przeszkoleni wojskowo lub służący wcześniej w jakiejkolwiek armii, a także wszyscy podchorążowie i oficerowie do lat 45. Ten sam limit wieku obowiązywał lekarzy medycyny i weterynarii. W przypadku uczniów obowiązek rejestracji miał być odraczany aż do końca nauki. Mogli natomiast zgłaszać się ochotniczo. Pomimo tak szerokich kryteriów pierwsze wcielenie zapewniło dywizji tylko 13 tys. rekrutów. Trzeba było zmobilizować dodatkowy kontyngent poborowych i wzmóc akcję zaciągu ochotniczego.

Żołnierze z Grupy Bojowej Beyersdorfa podczas odpoczynku

Według stanu na 31 grudnia 1943 r. w dywizji znajdowało się: 256 oficerów, 449 podoficerów i 11 929 szeregowych (razem12 634 ludzi); 30 czerwca 1944 r. – 346 oficerów, 1131 podoficerów i 13 822 szeregowych (razem 15 299 ludzi); а 20 września 1944 r. – 261 oficerów, 673 podoficerów, 11 967 szeregowych (razem 12901 ludzi). Zgodnie z etatem w dywizji powinno być 14 689 ludzi – 480 oficerów, 2587 podoficerów, 11 682 szeregowych, w tym 1854 personelu pomocniczego (Hilfswillige)7.

Dowódcą galicyjskiej dywizji został mianowany 15 lipca 1943 r. oficer żandarmerii i kolejny Austriak w tym „towarzystwie" SS-Brigadeführer i gen. mjr policji Walter Schimana. Nie dysponował on jednak praktycznie żadną podległą sobie jednostką, gdyż rekruci, podoficerowie i oficerowie ukraińscy szkolili się na poligonie Heidelager (w Pustkowie pod Debicą) i w wielu ośrodkach szkolenia specjalistycznego (m.in. łączności, saperów, przeciwlotniczym). Dopiero pod koniec sierpnia 1943 r. zaczęły być formowane pierwsze jednostki, a zasadniczy zrąb dywizji został utworzony jesienią tegoż roku już pod dowództwem SS-Brigadeführera Fritza Freitaga

.


Ukraiński żołnierz przygotowany do udziału w zasadzce

Ukraińska kadra oficerska i podoficerska pochodziła przede wszystkim z wojsk ukraińskich z okresu walk o niepodległość, spośród oficerów kontraktowych i podoficerów Wojska Polskiego, a także absolwentów szkół średnich, wyszkolonych w niemieckich szkołach wojskowych SS (Junkerschule) i na kursach specjalistycznych. W czasie szkolenia rekrutów podzielono prowizorycznie na trzy pułki. Dwoma pierwszymi dowodzili przedwojenni oficerowie kontraktowi Wojska Polskiego: Legion-Sturmbannführer der SS Ewhen Pobihuszczy i Legion-Hauptsturmführer der SS Borys Barwiński8, a 3. pułk objął Legion-Hauptsturmführer der SS Stepan Kotyl9. Na poligonie Heidelager dla rekrutów wydawano specjalną gazetę w języku ukraińskim.

We wrześniu 1943 r. na poligonie w Nowej Dębie rozpoczęto kompletowanie i zgrywanie dywizji jako całości. Dowódcami wszystkich samodzielnych jednostek zostali niemieccy oficerowie Waffen SS. Pułki piechoty objęli: 1. (teraz 29. w ciągłej numeracji pułków Waffen SS) – SS-Sturmbannführer Hans-Boto Forstreuter (dotychczas oficer 4. Policyjnej Dywizji Grenadierów Pancernych Waffen SS), 2. (30.) SS-Obersturmbannführer Friedrich Dern, 3. (31.) – SS-Obersturmbannführer Paul Herms (obaj byli dotychczas dowódcami batalionów w 6. Dywizji Górskiej Waffen SS „Nord"). Dowódcą pułku artylerii mianowano SS-Obersturmbannführera Friedricha Beyersdorfa, oficera Dywizji Policyjnej, a uprzednio dowódcę V zapasowego dywizjonu artylerii Waffen SS. Dywizjonem przeciwlotniczym dowodził SS-Sturmbannführer Serge von Küster, dywizjonem fizylierów, czyli oddziałem rozpoznawczym dywizji – początkowo SS-Hauptsturmführer Sepp Syr, a następnie SS-Hauptsturmführer Karl Bristot, batalionem saperów SS-Sturmbannführer Josef Remberger, dywizjonem przeciwpancernym SS-Hauptsturmführer Hermann Kascher, polowym batalionem zapasowym SS-Hauptsturmführer SS Johannes Kleinow, a pułkiem zapasowym SS-Obersturmbannführer Carl Marks10.

Ukraińscy oficerowie byli co najwyżej dowódcami kompanii i baterii, a tylko dwóch z nich zajmowało wyższe stanowiska dowódcze: Legion-Sturmbannführer dowódca IV dywizjonu 14. pułku artylerii11 der SS Mychajło Brygider – do końca czerwca był dowódcą I batalionu 29. pułku piechoty) oraz Legion-Sturmbannführer der SS Mykoła Palienko .

 

Zajęcia strzeleckie zimą 1943/1944 r.

2