SS-Galizien a Brytyjczycy

Dywizja galicyjska (a właściwie, po przemianowaniu 15 stycznia 1945 r. – ukraińska nr 1) trafiła do niewoli brytyjskiej w Austrii i północnych Włoszech. Zostali oni, po odłączeniu kadry niemieckiej, umieszczeni w obozach jenieckich w Klagenfurcie, Feldkirchen i Spittal, a następnie przeniesieni do obozu internowania w Rimini-Bellaria. Strona sowiecka podejmowała wiele starań, by cały skład osobowy dywizji został im wydany na mocy umów jałtańskich. W obozach jenieckich, w których umieszczono ukraińskich żołnierzy Waffen SS, pojawiły się w sierpniu 1945 r. sowieckie „komisje repatriacyjne". Na podstawie umowy sojuszniczej w Jałcie alianci zachodni zobowiązali się do wydania stronie radzieckiej wszystkich wziętych do niewoli jednostek złożonych z żołnierzy, którzy w dniu rozpoczęcia wojny (1 września 1939 r.) byli obywatelami Związku Sowieckiego. Jednakże dzięki temu, że większość żołnierzy 14. dywizji nie była przed wojną obywatelami ZSRR, nie zostali oni przekazani wschodniemu sojusznikowi.

Jeszcze przed podpisaniem porozumień jałtańskich, w zamian za przekazanie Anglosasom oswobodzonych przez Armię Czerwoną jeńców amerykańskich i brytyjskich, rząd angielski, na mocy decyzji gabinetowej z 17 lipca i 4 września 1944 r., zobowiązał się przekazać stronie sowieckiej obywateli ZSRR służących w militarnych i paramilitarnych formacjach nieprzyjaciela, wyzwolonych jeńców wojennych oraz robotników przymusowych pracujących w gospodarce Rzeszy41. Pierwszych 10 tys. jeńców sowieckich opuściło porty brytyjskie i zostało przewiezionych do Murmańska już 31. października 1944 r., a 29 grudnia 1944 r. 1179 jeńców z niemieckich jednostek wschodnich wypłynęło z San Francisco do ZSRR na pokładzie statku „Ural". W ciągu dwóch miesięcy od zakończenia wojny alianci zachodni przekazali stronie sowieckiej 1 393 902 obywateli ZSRR znajdujących się w ich strefach okupacyjnych Niemiec42.

Jeńców ukraińskich przetransportowano do Włoch, a następnie na Wyspy Brytyjskie, gdzie w 1949 r. zwolniono ich z obozów i dwa lata później przyznano status uchodźców politycznych. Pozostający na Zachodzie żołnierze dywizji ukraińskiej powodowali dużą irytację sowieckich władz, które wielokrotnie domagały się ich ekstradycji. W dwa lata po zakończeniu wojny wicepremier Ukraińskiej SSR Mykoła Bażan mówił na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych, że „dywizja jest zagrożeniem pokoju na całym świecie"43.

Wiele jeszcze zagadnień II wojny światowej zostało niewyjaśnionych. Jeśli idzie o tematykę ukraińską, ze wszystkimi jej aspektami, w tym zwłaszcza działalności po stronie Niemców, dominują do dziś emocje, zamiast rzeczowych badań.

11