Lwowscy profesorowie i batalion „Nachtigall"

Legion-Sturmbannführer der SS Mykoła Palienko dowodca IV dywizjonu 14. pułku artylerii SS. Zaginął pod Brodami.

Część jednostek cudzoziemskich została utworzona przez Wehrmacht jeszcze przed agresją Niemiec na ZSRR. Był to przede wszystkim tzw. legion ukraiński, czyli bataliony „Nachtigall" i „Roland", a również mniejsze w sile dywersyjne i wywiadowcze grupy estońskie i łotewskie, przeszkolone przez niemieckich fachowców z Abwehry, a wykorzystane na tyłach Armii Czerwonej w pierwszym okresie wojny niemiecko-sowieckiej. Znaleźli się w nich przede wszystkim ci, którzy chcieli zmienić ówczesną sytuację swoich krajów, włączonych w skład Związku Sowieckiego, a także byli żołnierze zawodowi z rozwiązanych armii republik nadbałtyckich oraz działacze niepodległościowi z emigracji 1940 r.

Batalion „Nachtigall" był tworzony przez niemiecki wywiad wojskowy Abwehrę od kwietnia 1941 r. na poligonie Neuhammer (Świętoszów) na Śląsku. Jego dowódcą został niemiecki oficer oberleutnant Albrecht Herzer, a oficerem łącznikowym oberleutnant Theodor Oberländer. Ukraińskim dowódcą został kpt. Roman Szuchewycz, późniejszy naczelny dowódca Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Kompaniami (trzema) dowodzili ukraińscy oficerowie, mając przy sobie niemieckich oficerów łącznikowych i instruktorów.

Do Lwowa batalion wkroczył 30 czerwca. W tym czasie zostało zamordowanych kilkunastu profesorów uczelni lwowskich. Przez długi czas oskarżano o tę zbrodnię żołnierzy batalionu. Miało to związek z postacią Oberländera, który był po wojnie ministrem ds. przesiedleńców. Oskarżanie „Nachtigall" o zbrodnię lwowską miało więc wymiar polityczny, a nie rzeczywisty. Śledztwo prowadzone w tej sprawie przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie potwierdziło udziału żołnierzy batalionu w mordzie. Nie ustalono również, jacy Ukraińcy (najprawdopodobniej świeżo utworzona policja pomocnicza) pomagali funkcjonariuszom niemieckiej Einsatzgruppe w dokonaniu tego haniebnego czynu.

Jesienią 1941 r. „Nachtigall" został przeniesiony z frontu do Frankfurtu nad Odrą i połączony z innym batalionem Abwehry złożonym z Ukraińców, o nazwie „Roland". Nowa jednostka, sformowana 21 października 1941 r., już jako jednostka policyjna, nosiła nazwę Schutzmannschafts Bataillon „Roland-Nachtigall". Ukraińcy używali nazwy „Legion Drużyn Ukraińskich Nacjonalistów". Dowódcą batalionu został dotychczasowy dowódca „Rolanda", przedwojenny oficer kontraktowy Wojska Polskiego mjr Ewhen Pobihuszczyj. Kompaniami dowodzili: 1. – wspomniany już kpt. Szuchewycz, 2. – kpt. Mychajło Brygider, poległy później pod Brodami jako oficer galicyjskiej dywizji Waffen SS, 3. – por. Wasyl Sydor i 4. por. Pavlyk. Po zakończeniu okresu rocznej służby ukraińscy oficerowie zostali zwolnieni, jednostkę 6 lipca 1942 r. przemianowano na Schutzmannschafts Batalion nr 201, a na stanowisko dowódcy został wyznaczony kpt. policji ochronnej Wilhelm Mocha. Inne stanowiska objęli również Niemcy. Batalion działał do połowy następnego roku, po czym został rozformowany. Jednostka jako całość nigdy więc nie została wcielona do 14. dywizji. Trafili do niej na pewno niektórzy oficerowie i żołnierze-policjanci, o czym może świadczyć przykład kpt. Brygidera.

Nieznani z nazwiska ukraińscy esesmani – uczestnicy napadu na Hutę Pieniacką

8