Zawadka Morochowska – nieistniejąca wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Komańcza, graniczy z Morochowem.

Historia 

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1567, lokowana jako jedna z ostatnich na prawie wołoskim. Do 1772 Ziemia sanocka, woj. ruskie. Do 1914 starostwo powiatowe w Sanoku, gmina Bukowsko. Na starych mapach widnieje również jako Zawadka Bukowska (1878). Znajdował się tu również dwór, należący do właściciela wsi Morochów, Antoniego Listowieckiego. W 1879 r. wieś liczyła 164 osoby a w roku 1898 204 osoby oraz 34 domy, pow. wsi wynosiła 2,17 km². We wsi funkcjonowała szkoła, cerkiew greckokatolicka (zbudowana w 1870 r.), karczma i agencja pocztowa. Ze względu na marną i kamienistą ziemię wieś była bardzo biedna a jej mieszkańcy dość licznie emigrowali za pracą do Ameryki. Ci którzy pozostali dorabiali sprzedażą wyrobów z drewna (łyżki, cebrzyki). Do 1939 wieś leżała w gminie Szczawne (powiat sanocki) i graniczyła z Morochowem, Niebieszczanami, Ratnawicą i Wysoczanami. Wieś zamieszkana była głównie przez społeczność łemkowską. W kresie okupacji niemieckiej mieszkańcy wsi mieli być wrogo nastawieni do Polaków, istniał nawet zakaz wydany dla Polaków, którzy nie mogli zbliżać się do zabudowań na odległość 100 m (z notatki Zarządu Gminy do Starostwa sanockiego). Prowadził tędy szlak kurierski na Słowację i Węgry. W lipcu 1944 wieś została prawie doszczętnie spalona przez oddziały niemieckie. Jesienią 1944, żaden z mieszkańców wsi nie zgłosił się do poboru organizowanego do Wojska Polskiego. Pewna część mieszkańców należała do UPA. Wg. raportów zwiadu WP w Zawadce Morochowskiej miał znajdować się sztab kurenia Wasyla Mizernego „Rena", liczącego ośmiuset ludzi. Na terenie wsi doszło również w tym czasie do kilku potyczek WP z bojówkami UPA w trakcie których śmierć ponieśli żołnierze polscy. W roku 1946 w "odwecie" za wspieranie bojówek UPA, wieś została trzykrotnie spacyfikowana, w trakcie akcji zginęło ponad 50 mieszkańców wsi. Pozostała część ludności ukraińskiej została na mocy porozumienia polsko-ukraińskiego przesiedlona na Ukrainę, natomiast nieliczni w trakcie Akcji Wisła zostali wysiedleni na tzw. Ziemie Odzyskane. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa krośnieńskiego.

W sprawie mordu w Zawadce Morochowskiej śledztwo prowadzone przez IPN zostało czasowo zawieszone, następnie wznowione. Naoczni świadkowie jednak złożyli zeznania. Następnym dowodem w sprawie jest pamiętnik sotennego "Chrina". Według oficjalnych źródeł w Zawadce zginęło 73 osoby. Czasem podaje się różne liczby, które mogły wyniknąć z faktu, że Zawadka Morochowska została spacyfikowana przez WP tzrykrotnie. 25 stycznia 1946 roku wieś spacyfikował 34pp i 36 komenda WOP. Według danych IPN zginęło 21-63 osoby. Natomiast 28 marca i 13 kwietnia przeprowadzono kolejne dwie pacyfikacje w których zginęlo kolejnych kilkanaście osób.

Sprawę Zawadki Morochowskiej bada również IPN.
Poniżej informacja o śledztwie w tej sprawie, która była jednym z tematów rozmów podczas spotkania prezesa IPN Leona Kieresa z Prezesem Związku Ukraińców w Polsce Mironem Kertyczakiem, 26 lutego 2004r (w spotkaniu brał udział także udział prof. Witold Kulesza Dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu):

"Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie:
S 55/01/Zk - śledztwo podjęte z zawieszenia w dniu 14 grudnia 2000 roku w sprawie zamordowania w dniach 25 stycznia, 28 marca i 13 kwietnia 1946 roku około 70-ciu mieszkańców wsi Zawadka Morochowska pow. Sanok, tj. o przestępstwo z art. 148 § 2 pkt. 3 i 4, § 3 kk w zw. z art. 1 pkt. 1 lit. a ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.).

W toku kontynuowanego śledztwa przesłuchano łącznie 121 świadków, w tym pokrzywdzonych osób, które zajmowały się również zawodowo i prywatnie zbrodnią w Zawadce Morochowskiej oraz byłych żołnierzy 34 pp i 36 komendantury WOP. Ponadto dokonano kwerend w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie, Bibliotece Publicznej w Rzeszowie, w celu ujawnienia dokumentów archiwalnych, publikacji dotyczących wydarzeń będących przedmiotem sprawy. Porozumiano się z historykami publikującymi w przeszłości prace dotyczące zbrodni w Zawadce Morochowskiej, zapoznano się z reportażem autorstwa dziennikarza TVP Oddział w Rzeszowie, na temat zbrodni w Zawadce Morochowskiej. Ponadto kilkakrotnie występowano do Prokuratur Republiki Ukrainy oraz do Konsulatu RP w Kolonii o wykonanie czynności w drodze międzynarodowej pomocy prawnej. Dotąd nie otrzymano odpowiedzi z wspomnianego Konsulatu oraz Prokuratury Obwodowej w Tarnopolu (w/w wnioski skierowano w ostatnim czasie). Przedmiotem sprawy jest zarówno pacyfikacja Zawadki Morochowskiej przez funkcjonariuszy państwa niemieckiego prawdopodobnie w lipcu 1944 roku oraz trzy zbrodnie w dniach 25 stycznia, 28 marca i 13 kwietnia 1946 roku dokonane prawdopodobnie przez żołnierzy WP. Dotychczas zgromadzony materiał dowodowy w największym zakresie dotyczy wydarzenia w dniu 25 stycznia 1946 roku. Nie pozwala on jednak na ustalenie bezpośrednich sprawców zbrodni. Co do pozostałych zdarzeń ustalenia są sprzeczne i nie pozwalają na ostateczną interpretację tych wydarzeń. W ostatnim czasie jeden z pokrzywdzo-nych złożył wnioski o przesłuchanie trzech dalszych świadków, a nadto odszukanie dalszych osób, nie podanych z nazwiska, którzy zamieszkują obecnie na terenie Ukrainy. Wnioski dowodowe pokrzywdzonego są obecnie realizowane.

Śledztwo znajduje się na końcowym etapie. Oprócz wskazanych wyżej czynności należy przesłuchać około 20 świadków, prawdopodobnie żołnierzy 34 pułku piechoty i 36 komendantury WOP. Żołnierze tych formacji są wskazywani jako sprawcy zbrodni w dniu 25 stycznia 1946 roku. Z uwagi na skierowanie wniosków o pomoc prawną za granicę, nie można obecnie wskazać terminu ukończenia śledztwa."

12 sierpnia 2006 roku na cerkwisku w Zawadce Morochowskiej  duchowni prawosławni i grekokatoliccy odprawili parastas za dusze pomordowanych  w 1946 roku mieszkańców tej wsi. Uporządkowane trzy zbiorowe mogiły i napis na pomniku informują, że w tym miejscu leżą kości 73 osób zamordowanych  25 stycznia, 28 marca i 14 kwietnia 1946 roku.
   Miejsce smutne – mówił o. Julian Felenczak, proboszcz parafii Spotkania Pańskiego w Morochowie przed rozpoczęciem modlitw. Ojciec Julian przypomniał krótko historię  tego miejsca i tragicznych zdarzeń.
   W Zawadce Morochowskiej na tym miejscu stała cerkiewka Obrzezania Pańskiego. Po mordach w 1946 roku i Akcji Wisła życie we wsi zamarło. Potem, kiedy niektórym mieszkańcom tej ziemi zezwolono na powrót, przybyli tu i duchowni prawosławni. Oni to, o. Jerzy Krysiak i o. Bazyli Roszczenko, potem o. Tokajuk przychodzili tu po kryjomu z  procesją, aby się pomodlić.
   O. Julian Felenczak jest w Morochowie od 1996  roku. Co roku chodzi z procesją na drugi dzień Paschy. Na groby przychodzi około osiemdziesięciu osób. Przez kilka lat organizowano procesje wspólnie z grekokatolikami.
   W 1997 roku teren cerkwiska ogrodzono. W roku 1998 postawiono pomnik i uporządkowano trzy zbiorowe groby.
   Ksiądz grekokatolicki po modlitwach mówił do zebranych: – Dziś prosiliśmy Boga, aby nigdy na tej ziemi nie było takiej tragedii. Są tu prawosławni z Morochowa, grekokatolicy z Mokrego i gromada niebieska z Zawadki Morochowskiej. Spotykajmy się chociaż raz do roku w tej gromadzie, aby choć na chwilę wieś ożyła.
   W uroczystościach wzięli udział przedstawiciele władz samorządowych, I sekretarz ambasady Ukrainy w Polsce Mikołaj Jarmoluk oraz Piotr Tyma, przewodniczący Związku Ukraińców w Polsce.
   W Zawadce Morochowskiej widać było skutki porozumień polsko-ukraińskich na najwyższym szczeblu.
   Jeden z przedstawicieli samorządu mówił: – Między narodami Polski i Ukrainy różnie bywało. Ważne, by żyć w zgodzie i poszanowaniu, jak teraz żyjemy. Inny przedstawiciel  wspomniał o wojnie domowej, która trwała tu po wojnie. Ale – zapewniał – dziś żyjemy w gminie Zagórz w zgodzie, a Polacy starają się tak postępować, aby Ukraińcy byli współgospodarzami tej ziemi. W gminie Zagórz jest poważny ośrodek życia kulturalnego Ukraińców. Chcemy, aby powrócił piękny zwyczaj powstrzymywania się od prac w święta religijne obu wyznań.
   Piotr Tyma przywołał pamięć o trzech  zdarzeniach, w trzech miejscowościach, Pawłokomie, Terce i Zawadce Morochowskiej. – Te trzy miejsca – mówił przewodniczący Związku Ukraińców w Polsce – są podobne i różne. Podobne, bo w spokojnych wsiach zginęli cywile z rąk uzbrojonych ludzi i żaden ze złoczyńców  nigdy nie został ukarany. A różnice? W Pawłokomie hołd pomordowanym oddali hierarchowie trzech wyznań i prezydenci Polski i Ukrainy. Terka jest wciąż naszym bólem, trochę o niej zapomnieliśmy. Zawadka Morochowska jest miejscem pozytywnym. Miejscowa ludność, nie czekając na umowy państwowe, odnowiła mogiły i postawiła pomnik. W innych miejscach albo nie było zgody, albo się bano.  Zawadka jest pozytywnym przykładem w wojnie pomnikowej, bo wciąż jesteśmy świadkami takiej wojny pomiędzy Polską i Ukrainą.
   
   fot. autor

Żródło artykułu: Przegląd Prawosławny

Juszczenko do Michnika o Wołyniu

 Gazeta Wyborcza 30-05-2003

Wiktor Juszczenko

W 60. rocznicę ukraińskich i polskich zbrodni na Wołyniu musimy powiedzieć: "Wybaczamy i prosimy o wybaczenie". Rozumiejąc odpowiedzialność za niewinne ofiary wśród Polaków, mówimy: "Wybaczcie nam" - pisze do Adama Michnika były premier Ukrainy Wiktor Juszczenko

Drogi Adamie! Pisząc ten list, wciąż pozostaję pod wrażeniem naszej dyskusji o tragedii wołyńskiej. Wymiana zdań, możliwość poznania Twojej opinii w tej sprawie skłoniły mnie do długiej zadumy. Jestem pod wrażeniem naszej rozmowy z jednego jeszcze powodu - wkrótce później odwiedziłem jeden z symboli koszmaru, jaki przeżyła ludzkość w XX w. - obóz śmierci Auschwitz-Birkenau. Pojechałem tam razem ze swym synem, synem swojego brata i współpracownikami, żeby w kolejną rocznicę zwycięstwa nad nazizmem pokłonić się jego ofiarom. Jechałem tam także z powodów osobistych - mój ojciec, radziecki jeniec wojenny, był więźniem Auschwitz z numerem 11367.

Brak mi słów, żeby Ci przekazać moje uczucia, gdy odnalazłem dokumenty o pobycie ojca w obozie. Szczególnym dreszczem przeszyła mnie informacja, że pracował niewolniczo przy budowie drogi i baraków w Birkenau. Zebrałem kilka kamieni z tej drogi... Stały mi przed oczami opowieści ojca o stalinowskim więzieniu, w którym siedział przed wojną, o jego ranie z 1941 r., o różnych obozach niemieckich, z których uciekał siedem razy. Przypomniało mi się i to, że w naszym domu nigdy nie było dużych psów. Ojciec ich bardzo nie lubił. Przypominały mu owczarki...

Opowiadałem dzieciom o ich dziadku, żeby i młode pokolenie zrozumiało, że trzeba zawsze i wszędzie postępować tak, by nigdy nie powtórzyło się zło, totalitaryzm i nienawiść w imię ideologii rasy, narodu czy klasy; żeby ich pokolenie znało prawdę o Auschwitz - miejscu cierpień i śmierci ogromnej liczby ludzi różnych narodowości, w tym blisko miliona Żydów; miejscu, gdzie śmierć stała się przemysłem, gdzie ludzi zabijano tylko za to, że byli Żydami.

Historia okaleczona

Drogi przyjacielu! Ciężko udźwignąć dziedzictwo, które zostawił nam wiek XX. Świat - zwłaszcza Europa Środkowo-Wschodnia - jeszcze nie podniósł się z ruin, które pozostawiły po sobie nazizm i komunizm. Ich pustoszące skutki dotknęły też Ukrainy. Rewolucja i wojna domowa w latach 1917-21 kosztowały miliony istnień ludzkich. Kolejne miliony pochłonęły trzy fale głodu z lat 1921-22, 1932-33 i 1946-47; najstraszniejszy był Wielki Głód z lat 30. - wywołany sztucznie, by zniszczyć lud ukraiński jako świadomą wspólnotę narodową. Setki tysięcy ludzi zginęły podczas wielkiego terroru w latach 1936-38. Druga wojna światowa przyniosła kolejne miliony ofiar - poległych na froncie, zabitych w obozach koncentracyjnych i jenieckich. Potem była okrutna rozprawa z ruchem narodowo-wyzwoleńczym na Ukrainie zachodniej - deportacje, kolejne obozy. Jeszcze później represje wymierzone w ruch dysydencki i na koniec tragedia w Czarnobylu. Na początku lat 90. Ukraina odzyskiwała swoją państwowość jako kraj sponiewierany przez historię, stłamszony jej konsekwencjami. Kraj, w którym ponad połowa mieszkańców utraciła historyczną pamięć i język.

Uporanie się z tym dziedzictwem nie przychodzi łatwo. W ukraińskim parlamencie zasiadają obok siebie więźniowie sumienia i pracownicy służb, które wsadzały ich do łagrów. W parlamencie, instytucjach państwowych, prywatnych i społecznych pracują potomkowie więźniów Gułagu oraz potomkowie tych, którzy tworzyli i nadzorowali ten system. W naszym kraju żyją ludzie, którzy na Ukrainie zachodniej do początku lat 50. walczyli o niepodległość, i ci, którzy ich zwalczali. Dzisiejszą Ukrainę tworzą ludzie z różnych regionów, z różną przeszłością, często z okaleczoną pamięcią i świadomością historyczną. Na naszej bolesnej ziemi mieszkają też przedstawiciele innych narodowości, którzy przeszli przez straszne próby. Żydzi co roku opłakują swoich dziadów i ojców zamordowanych w kijowskim Babim Jarze i innych miejscach zbrodni hitlerowskich. Polacy czczą pamięć deportacji i ofiar Katynia; po deportacjach z 1944 r. do ojczyzny powracają Tatarzy krymscy. Te listę można by ciągnąć. Każdy ma swój ból, swoją pamięć, cierpienia i krzywdy.

Ukraińską demokrację staramy się budować na prawdzie, biorąc pod uwagę pamięć każdego człowieka, każdej grupy. Pragniemy wpisać do naszej wspólnej tradycji ich doświadczenie, nie pomijając nikogo. To gwarancja, że w naszym domu każdy będzie czuł się wolny - bo to będzie jego dom. Tolerancja, społeczeństwo obywatelskie, sprzeciw wobec przemocy, ucisku i nacjonalizmu, walka z szowinizmem i antysemityzmem - to wartości, które nauczeni tragicznym doświadczeniem przeszłości wpisaliśmy do naszych programów politycznych.

Do prawdy historycznej dochodzimy, pokonując różne przeszkody. Dopiero w tym roku odbyła się pierwsza debata parlamentarna o przyczynach i skutkach Wielkiego Głodu z lat 1932-33. Po publikacji setek książek i artykułów, dziesiątkach audycji radiowych i telewizyjnych, po ogłoszeniu sprawozdań przez różne komisje, w tym komisję Kongresu USA, wydawałoby się, że wszystko jest jasne. Rzeczywiście, ukraińska Rada Najwyższa przyjęła uchwałę w sprawie Wielkiego Głodu, choć niejednomyślnie - frakcja komunistów nie wzięła udziału w głosowaniu... W naszej krętej wędrówce historycznej dopiero powoli zbieramy kamienie pamięci.

Wybaczcie nam!

Z ukraińsko-polskim konfliktem z lat 40. i tragedią wołyńską zetknąłem się dawno temu. Po raz pierwszy dowiedziałem się o nich z opowieści Ukraińców, ostatnio miałem okazję zapoznać się z doświadczeniem Polaków. Badałem materiały historyczne, ale najważniejsze były relacje świadków, którzy sami byli ofiarami konfliktu. Wyłania się z tego obraz wielkiego bólu i cierpień, które sąsiad zadawał sąsiadowi, znajomy znajomemu.

Było mi ciężko na duszy od tego, co usłyszałem i przeczytałem. Nasze czasy przyzwyczaiły nas do milionów ofiar, ale ta tragedia wydaje się czymś szczególnym. Walczyły przecież ze sobą dwa bliskie, zniewolone narody, które jednoczyła przeszłość. Wydawałoby się, że powinno je łączyć wspólne niebezpieczeństwo - groźba fizycznej i politycznej likwidacji przez dwóch wrogów. Zamiast tego rozpoczął się krwawy konflikt.

Powstaje pytanie o przyczyny i winnych tragedii. Jestem świadom, że bez uporania się z tym straszliwym dziedzictwem niemożliwe jest zaprowadzenie dobrosąsiedzkich stosunków między naszymi narodami i państwami - ich fundamentem musi wszak być prawda i budowane na tej prawdzie pojednanie. Do tego procesu trzeba podejść z czystym sercem, być otwartym na zdanie drugiej strony. Zanim zacznie się mówić o winie innych, trzeba wyznać własną winę. Dla mnie największym ciężarem jest to, co moi rodacy uczynili Polakom - a często czynili to w imię patriotyzmu.

W listopadzie 1942 r. greckokatolicki metropolita Lwowa Andriej Szeptycki ogłosił list pasterski "Nie zabijaj!". Pisał w nim: "Dziwnym sposobem oszukują siebie i innych ci, którzy zabójstwa politycznego nie uważają za grzech, jakoby polityka zwalniała człowieka od obowiązku przestrzegania Bożego prawa i usprawiedliwiała przestępstwo przeciwne naturze ludzkiej. Chrześcijanin jest zobowiązany do zachowywania prawa Bożego nie tylko w życiu prywatnym, ale i w życiu politycznym oraz społecznym. Człowiek, który przelewa niewinną krew swego wroga, przeciwnika politycznego, jest takim samym zabójcą jak ten, który czyni to dla rabunku, i tak samo zasługuje na karę Bożą oraz klątwę Kościoła".

To wielkie słowa. Najlepiej oddają to, z czym zwracamy się do każdego Polaka, który ucierpiał z rąk Ukraińca: żaden cel nie usprawiedliwia śmierci niewinnych ludzi - dzieci, kobiet, cywilów. Takie metody walki zawsze i wszędzie muszą być potępione. Musimy powiedzieć zgodnie z chrześcijańskimi i ogólnoludzkimi zasadami etyki: "Wybaczamy i prosimy o wybaczenie". Rozumiejąc odpowiedzialność za niewinne ofiary wśród Polaków, mówimy: "Wybaczcie nam".

Zrozumieć, nie usprawiedliwić

Drogi Przyjacielu! Nie jestem historykiem, niechętnie wchodzę na nieznany mi teren. Jako polityk dobrze znam warunki podejmowania decyzji politycznych - wiem, że trzeba próbować przewidzieć ich skutki, zdaję sobie sprawę z ceny pewnych kroków, a także z ceny zaniechania. Pierwsza wojna światowa zakończyła się porażką ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego - Ukraińska Republika Ludowa i Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa straciły niepodległość, ziemie ukraińskie weszły w skład ZSRR, Polski, Czechosłowacji i Rumunii. Każde z tych państw popełniło błędy wobec narodu ukraińskiego. W Polsce względnej swobodzie życia politycznego i rozwoju kulturalnego towarzyszyły odmowa przyznania Ukraińcom autonomii terytorialnej, polityka kolonizacji, brutalne pacyfikacje, przymusowa asymilacja, zadekretowana polityka zmiany składu narodowościowego ziem ukraińskich, niszczenie cerkwi, szkolnictwa i ośrodków kultury, więzienie tysięcy działaczy ukraińskich w aresztach i obozie odosobnienia w Berezie Kartuskiej.

Ukraińcy wybierali różne drogi polityczne. Jedni działali zgodnie z umową sojuszniczą Piłsudski - Petlura, inni próbowali wykorzystywać formy legalne w obronie życia narodowego, jeszcze inni wybierali działalność podziemną i metody terrorystyczne Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Organizacji Wojskowej czy też Komunistycznej Partii Ukrainy Zachodniej.

W godzinie próby - w czasie napaści Niemiec i ZSRR na Polskę - większość Ukraińców lojalnie spełniła swój obowiązek wobec państwa polskiego: w szeregach polskiej armii walczyło ponad 120 tys. Ukraińców, z których 7 tys. oddało życie w kampanii wrześniowej. Do walki o Polskę wzywały legalne partie, biskupi prawosławni i greckokatoliccy, z trybuny parlamentarnej apelowali posłowie Wasyl Mudryj i Stepan Skrypnyk. Inną drogę wybrały grupy radykalne - komuniści oczekiwali wkroczenia wojsk radzieckich, natomiast OUN wiązała swe plany z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej.

Hitler podzielił ukraińskie ziemie na cztery jednostki administracyjne. Dla OUN oznaczało to aresztowanie i uwięzienie w obozach jednych przywódców, a przejście do podziemia innych. Reżim nazistowski był wyjątkowo okrutny w Komisariacie Rzeszy Ukraina, którym kierował Erich Koch - brunatny kat Ukrainy. W skład Komisariatu wchodził Wołyń. Na porządku dziennym były tu polowania na ludzi, egzekucje, rekwizycje, praca niewolnicza i szczucie jednych grup narodowych na inne. Żydzi zostali poddani eksterminacji. W tych warunkach musiał pojawić się ruch oporu. Początkowo był spontaniczny, by po bitwie pod Stalingradem - kiedy szala zwycięstwa zaczęła się przechylać na stronę koalicji antyniemieckiej - przekształcić się w zorganizowane struktury partyzanckie UPA i innych ukraińskich formacji zbrojnych. Działała także AK. Każda ze stron starała się skupić po swojej stronie ludność cywilną. W tych warunkach wystarczyła iskra, by rozpaliło się ognisko bezlitosnej walki. Szczególnie tragiczny był lipiec 1943 r., gdy ginęła ludność wielu polskich wsi.

W dyskusjach historyków najwięcej sporów wywołuje problem odpowiedzialności za wybuch konfliktu ukraińsko-polskiego, a zwłaszcza tragedii wołyńskiej. Uczeni polscy i część badaczy ukraińskich obarcza winą podziemie ukraińskie - OUN i UPA. Inni historycy ukraińscy wskazują na politykę rządu londyńskiego, który obstawał przy niezmienności przedwojennych granic Polski, na niemiecką politykę szczucia Polaków na Ukraińców i Ukraińców na Polaków, wreszcie na prowokacje radzieckich służb specjalnych. Ta dyskusja nie jest zakończona. Dziesięć konferencji naukowych, które m.in. wspierał mój rząd, nie zakończyło się podpisaniem protokołu uzgodnień.

Myśląc o wołyńskiej tragedii, o całym ukraińsko-polskim konflikcie z lat 40., staram się zrozumieć ówczesne warunki i sposób myślenia ludzi, którzy kierowali się szlachetną ideą - wolności swojego narodu. Zrozumieć - co nie oznacza usprawiedliwiać to, czego usprawiedliwić się nie da. Jeżeli ktoś brał na siebie odpowiedzialność za los narodu, to metody, którymi się posługiwał, powinny być odpowiedzialne. Powinien kontrolować swe działania i poczuwać się do odpowiedzialności za to, co działo się na terytorium, którego bronił - w przeciwnym bowiem razie prowadził do tragedii swojego i innych narodów. W takim wypadku jego działania powinny być sprawiedliwie potępione.

Bolesna pamięć Ukrainy

Drogi Adamie, chcę poruszyć jeszcze jeden problem. Chodzi o ukraińską pamięć o tragedii wołyńskiej i całym konflikcie ukraińsko-polskim. Niedawno na łamach Twojej gazety przeczytałem słowa Jana Nowaka-Jeziorańskiego, który pisał, że w sprawie "obchodów wołyńskiej rzezi" nie może milczeć, bo "był to akt niewyobrażalnego bestialstwa ze strony Ukraińców". W ten sposób doszliśmy do kwestii, która, jak sądzę, nie jest dostatecznie rozumiana przez naszych polskich przyjaciół.

W imię prawdziwego pojednania naszych narodów pragnę, byście zrozumieli stanowisko Ukraińców, którzy nie mogą przejść obojętnie obok pamięci historycznej swoich rodaków. A pamięć ta przepełniona jest świadectwami straszliwych zbrodni, niewyobrażalnych okrucieństw ze strony Polaków - niszczenia całych wsi, śmierci dzieci, kobiet, starców. Te opisy także mrożą krew w żyłach.

Od polskich kolegów usłyszę, że owych zbrodni było dużo mniej, że były to "akcje odwetowe", że struktury państwa podziemnego nie miały z tym nic wspólnego. Czym jednak z moralnego punktu widzenia są "akcje odwetowe"?

Na Ukrainie zbierane są nowe świadectwa, wciąż ujawniane są nowe fakty przedstawiające tragedię Ukraińców, którzy zginęli z rąk polskich. Próbuje się też ustalić liczbę ukraińskich ofiar. Czyni się tak nie po to, by pomniejszać tragedię polską. Celem tych badań jest lepsze poznanie historii. Jestem jak najdalszy od jakiejkolwiek buchalterii ofiar - ta droga prowadzi donikąd. Wyznaję jednak, że jestem bezsilny, gdy mam tłumaczyć ofiarom i ich potomkom, że ich pamięć powinna zamilknąć wobec formuły: "akcje odwetowe" oddziałów polskich na ukraińskiej ludności cywilnej. To także jest droga donikąd - bo jaką wówczas wartość ma życie ludzkie?

A co mówić o wypędzonych z Chełmszczyzny, Nadsania i Łemkowszczyzny, o blisko pół miliona ludzi, którzy po wojnie wyjechali lub zostali deportowani na Ukrainę i którzy przeżyli trzy wyniszczające operacje ze strony polskich oddziałów? Polscy historycy przyznają, że po stronie ukraińskiej było 10-12 tys. zabitych. Ich losu w żaden sposób nie można sprowadzić do akcji "Wisła", którą - co na Ukrainie zostało przyjęte z wdzięcznością - potępił Senat Rzeczypospolitej i prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Jacek Kuroń, wielki Polak, a także wielki syn Ukrainy, pisał w liście do Myrosława Marynowycza: "Niezależnie od tego my i Wy wyznajemy Ewangelię, w której Jezus zwraca się do każdego z nas: Nie szukaj źdźbła w oku bliźniego, lecz belki w oku swoim. Pomysł zaś, że nakazy Ewangelii nie dotyczą stosunków między wspólnotami narodowymi, jest niechrześcijański i sprzeczny z duchem Ewangelii. Z tych powodów mówię do Was, jestem przekonany, nie tylko w swoim imieniu: Wybaczcie nam". Jestem mu wdzięczny za te słowa.

Ku pojednaniu

Jesteśmy w przededniu obchodów tragedii wołyńskiej. O godnym sposobie upamiętnienia ofiar rozmawiają prezydenci, w parlamentach przygotowane są projekty stosownych uchwał. Trzeba zrobić wszystko, by te wysiłki zakończyły się sukcesem. Nad wspólnymi obchodami zawisł bowiem cień nadmiernego upolitycznienia, który już dziś skomplikował przygotowania do uroczystości. Z jednej strony cieszę się otwartością dyskusji i tym, że nie przemilcza się "białych" ani "czarnych" plam. Uważam to za wielki sukces. Jednak z drugiej strony niepokoją mnie głosy, które sięgają po ton dyktatu i uproszczeń, politycznie wykorzystują wydarzenia z przeszłości, a nawet obrażają drugą stronę. Dochodzą one i z polskiej, i z ukraińskiej strony. Moja gorycz jest tym większa, że również część moich kolegów poddała się emocjom.

Jacek Kuroń pisał: "Mają prawo potomkowie wołyńskich Polaków czcić swoich bliskich i rodaków zamordowanych przez Ukraińców. Mają też prawo czcić swoich poległych potomkowie mieszkańców takich wsi jak Pawłokoma czy Zawadka Morochowska, gdzie akurat mordercami byli Polacy. Możemy cały rok zapełnić rocznicami - a to polskiej pacyfikacji z 1930 r., a to burzenia cerkwi pod koniec lat 30.". To podejście jest mi bardzo bliskie.

Proponujemy w tym roku uczcić pamięć polskich i ukraińskich ofiar, dzięki czemu proces pojednania posunie się bardzo do przodu. Strona polska gotowa jest do obchodów 60. rocznicy wydarzeń lipcowych z 1943 r. My, politycy ukraińscy, dołożymy wszelkich starań, by móc powiedzieć, że zrobiliśmy wszystko, co było w naszej mocy, dla pojednania obu narodów. Natchnieniem dla mnie są słowa kardynała Lubomyra Huzara, który w imieniu biskupów grekokatolickich zwrócił się z posłaniem do Polaków i Ukraińców: „Tym posłaniem pragniemy zapoczątkować nielekki i na pierwszy rzut oka nie całkiem do przyjęcia proces, który winien zakończyć się pojednaniem nie tylko politycznym, ale i głeboko religijnie przeżytym. Używamy słowa ”proces “, bowiem rozumiemy, iż mało kto jest w stanie łatwo i szybko zdobyć się na powiedzenie: ”Wybaczam i proszę o wybaczenie “. W naszych warunkach potrzebny jest pewien czas, bo idzie o historyczny powrót: dłuższy czas szliśmy w jednym, błędnym kierunku - kierunku podziałów - i teraz musimy zawrócić na właściwą drogę. Ten proces pojednania wymaga pewnego programu, który wszyscy razem powinniśmy przygotować i zrealizować”.

O tym samym mówi przewodniczący ukraińskiego PEN Clubu Jewhen Swerstiuk w posłaniu do naszych narodów: "Podejmowane przez którąkolwiek ze stron próby gromadzenia i zawyżania liczby niewinnych ofiar są objawem ludzkiej słabości. Nie prowadzą do zrozumienia historycznej i faktycznej prawdy koniecznej dla spadkobierców. Winni zdadzą swój raport przed Bogiem. Ale ani Ukraińcom, ani Polakom nie powinno zależeć na tym, by winni mieli swoich dziedziców i następców".

Bardzo pragnę, byśmy kontynuowali naszą rozmowę w Kijowie. Uważam za niezwykle ważne to, że mogłem bezpośrednio poznać polski punkt widzenia na ten ukraiński problem. Chciałbym, by mogło z Tobą rozmawiać jak najszersze grono ludzi, w tym także ci, którzy mają inny punkt widzenia na przeszłość stosunków ukraińsko-polskich. Jestem przekonany, że przyniesie to pozytywne rezultaty.

Raz jeszcze zapraszam do jak najrychlejszego odwiedzenia Ukrainy.

Szczerze Twój
Wiktor Juszczenko

O konflikcie polsko-ukraińskim w 60. rocznicę wydarzeń na Wołyniu z Jackiem Kuroniem rozmawia Paweł Smoleński

Paweł Smoleński: Co dla Pana oznacza rocznica tragedii wołyńskiej?

Jacek Kuroń: Przyglądać się tylko jednemu fragmentowi stosunków polsko-ukraińskich, nawet jeśli jego znaczenie jest niezwykle istotne, to założyć buty, które ochoczo wdziewają nacjonaliści obydwu stron. Dla ukraińskich nacjonalistów historia zaczyna się w momencie, gdy do ich wsi weszli Polacy i wymordowali Bogu ducha winnych mieszkańców, dla polskich - gdy mordercami byli Ukraińcy. Co było przedtem - nikogo nie obchodzi, kontekst zdarzeń nie ma znaczenia. Dlatego mówienie o pacyfikacjach polskich wsi na Wołyniu nie ma sensu, jeśli nie postawi się pytania o stereotypy, o wizerunek obu narodów w potocznej świadomości. A że nasza wspólna historia jest długa i dramatyczna, wzajemne postrzeganie się też ocieka krzywdą i krwią.

Dlaczego chce Pan szukać praprzyczyny tragedii na Wołyniu w zamierzchłej historii?

- Gdyż inaczej zbyt wiele się nie pojmie. Polska i ukraińska państwowość powstawały mniej więcej w tym samym czasie, stojąc wobec siebie w konflikcie. My mieliśmy więcej szczęścia, Ruś Kijowska nie przetrwała. Świadomość narodowa polskiego ludu kształtowała się na przełomie XVIII i XIX w. Analogicznie działo się na Ukrainie, choć tam państwo nie istniało, również za sprawą Polski. Z tamtych czasów wywodzą się również najbardziej prymitywne stereotypy.

Polską świadomość zagospodarował Henryk Sienkiewicz w "Ogniem i mieczem". To książka straszna, fałszywa, może wielka literatura, lecz przede wszystkim paszkwil polityczny na Ukraińców. Przyswoiliśmy Sienkiewiczowską wizję - Ukrainiec to rzeźnik, rezun. Warto powiedzieć, że kiedy Sienkiewicz publikował kolejne odcinki "Ogniem i mieczem", towarzyszyła temu atmosfera narodowego, ludowego święta, ludzie zbierali się, najbieglejszy w czytaniu czytał innym.

Lecz opinia inteligencji była zgoła inna, książka spotkała się z ostrym atakiem. Co więcej - Sienkiewicz wziął to sobie mocno do serca, co, niestety, przemknęło się w potocznej świadomości. Moim zdaniem - wiernego czytelnika "Trylogii" - "Potop" jest próbą ekspiacji za "Ogniem i mieczem". Dowód? U pana Wołodyjowskiego na stanicy jest ksiądz, który wspomina swoją rycerską przeszłość, opowiada, jak brał udział w wojnie z Chmielnicczyzną. Złapali garść rezunów, przykładnie powbijali na pale, zmówili pacierz pod przydrożnym krzyżem i poszli spać. Lecz księdzu-rycerzowi jedna rzecz nie dawała spokoju. Zdawało mu się, że złapali 12, a pali było 11. W nocy przyśniło mu się, że Jezus zszedł z przydrożnego krzyża i powiedział: nie pomyliłeś się, to ja jestem tym dwunastym. To historia tak mocna i jednoznaczna, że dla mnie jest oczywiste, iż Sienkiewicz chciał coś naprawić. Lecz o Jezusie - rezunie wbitym na pal - nikt z Polaków nie pamięta. To zresztą niejedyny fragment tego rodzaju w "Trylogii". Niestety - przesłanie "Ogniem i mieczem" wzięło górę.

Zresztą nazwanie wojny Rzeczypospolitej z Chmielnickim wojną polsko-ukraińską, tak w wymiarze historycznym, jak i mitologicznym, jest nie do przyjęcia. Przecież Jarema Wiśniowiecki był spolonizowanym Rusinem, jego ojciec modlił się w cerkwi. Kniaziówna Helena Kurcewiczówna z "Ogniem i mieczem" nawet nie mówi po polsku. Wołodyjowski też wygląda mi na Rusina. Bo że był nim Zagłoba, to pewne; jak inaczej przetrwałby między Kozakami i zbuntowanym chłopstwem, udając dziada lirnika, gdyby ruski nie był jego językiem ojczystym? To była po prostu wojna pańsko-chłopska, wojna o ziemię, jakoś podobna do tego, co działo się na Wołyniu. Stąd również jej okrucieństwo. Zresztą po co aż tak daleko podróżować. Wystarczy przypatrzeć się rabacji Jakuba Szeli.

Elity ukraińskie polonizowały się, chłopstwo walczyło o ziemię, na dodatek trwał ostry religijny spór między prawosławiem i katolicyzmem, a nasz wielki pisarz kreśli to wszystko w znakomitej, choć paszkwilanckiej książce. Słowem - atmosfera wprost wymarzona, by rosła w niej nienawiść.

Chłop z Wielkopolski nie miał pojęcia, że w ogóle istnieje Ukraina. Chłop ukraiński dobrze wiedział, że jest Polska, bo to Polska parła na Wschód, z Polską wspierającą spolszczoną ukraińską szlachtę darł koty o ziemię. I taka świadomość została: Polacy zawsze pchali się na Ukrainę, zajmowali ją przemocą, niszczyli, odbierali wiarę, a w zamian przynosili śmierć, głód i zarazy. Ukraińcom trudno dostrzec znaczący kulturowy wpływ Korony, zauważyć, że tak dziś przebiegają wschodnie granice etnicznej Ukrainy, jak przed wiekami granice I Rzeczypospolitej. Lecz nie należy się temu dziwić, gdyż znaczyłoby to, że nie rozumiemy, dlaczego okupowani nie wychwalają okupantów.

Tak więc mamy do czynienia z dwoma stereotypami - ukraiński rezun, niejako z natury zdolny do największych zbrodni i okrucieństw, stoi naprzeciw zaborcy, który kradnie ziemię i niewoli ludzi.

Z taką wizją wchodzimy we współczesność.

- We Lwowie, korzystającym z pluralizmu narodowego cesarstwa Habsburgów, polska i ukraińska świadomość narodowa rozwijają się jak siostry bliźniaczki. Polacy tworzą towarzystwo Sokół, Ukraińcy - Sokił, po polskiej stronie powstają komórki Strzelców, po ukraińskiej - Strilciw, jest polski uniwersytet i ukraińskie towarzystwo imienia Szewczenki, dublują się spółdzielnie, czytelnie, organizacje społeczne i polityczne, koła parlamentarne. Polska kultura jest silniejsza, bardziej ekspansywna. Ukraińcy - co sami przyznają - uczą się od nas, lecz w tej samej chwili mają uzasadnione poczucie zagrożenia, że siła polskiej kultury nie pozwoli im się przebić.

Porównajmy to z postępowaniem Polaków pod pruskim zaborem. Boimy się germanizacji, walczymy wszystkimi siłami, by przetrwać, wóz Drzymały i obrona ziemi przez Ślimaka to przykłady na polską determinację. Stosunek między Prusakami a Polakami był z grubsza taki sam jak między Polakami a Ukraińcami. Jeśli to zrozumiemy, upadnie powód, by uważać, że ukraiński strach przed polonizacją i zdecydowana obrona narodowej tożsamości były czymś złym.

Na dodatek oba narody mają identyczne aspiracje polityczne. Lecz jedna Galicja i jeden Lwów to za mało dla dwóch niepodległości.

- Ukraińcy nie mogą strawić siły Polaków, Polaków uwiera, że w "ich" Lwowie rozkwita Ukraina. Walki w habsburskim parlamencie między oboma narodami są porażające. Staje na trybunie Polak - Ukraińcy robią kocią muzykę, staje Ukrainiec - gardłują Polacy, mówcy przemawiają nie do sali, lecz do protokołu. I tak rodziła się świadomość, że ukraińska i polska niepodległość znoszą się wzajemnie, choć - moim zdaniem - wcale nie musiały. Brakiem wyobraźni obciążam obie strony, choć zdecydowanie bardziej Polaków, w końcu stronę silniejszą, od której można więcej wymagać, oczekiwać, że zrozumie złożoność świata.

Dzieje się to w czasie, gdy przez Europę przetacza się hasło o samostanowieniu narodów. Hasło piękne i porywające, lecz trudne do realizacji, bo stawia od razu pytanie: kto, gdzie i od kogo ma się samostanowić. Jak można komuś przyznać na wyłączność ziemie z mieszaną ludnością? Głosowania i plebiscyty to tylko technologia, ale nawet takich pomysłów wówczas w Galicji nie było.

Pozostało więc jedyne rozwiązanie - przemoc. Polska stanęła na drodze niepodległości Ukrainy. A w traktacie wersalskim zapisano, że ten, kto ma własną państwowość, ochroni mniejszości specjalnymi prawami.

Z tym w dwudziestoleciu międzywojennym różnie bywało.

- Ukraińcy weszli w II RP z poczuciem niespełnionych marzeń o niepodległości. Ale prawda jest również taka, że - podobnie jak Polacy kilkadziesiąt lat wcześniej pod zaborem pruskim - mieli wiele sensownych pomysłów na narodową tożsamość. I natychmiast spotkali się z oporem. A po drugiej stronie granicy była już Rosja sowiecka prowadząca konsekwentnie bardzo antyukraińską, a właściwie antyludzką politykę.

Ukraińcy znaleźli się w pułapce. I choć w międzywojennej Polsce były - obok skrajnych nacjonalistów i polonizatorów - znaczące siły chcące się z Ukraińcami porozumieć, to jednak były to siły polskie, których horyzont wyznaczało dobro wielonarodowego, ale jednak polskiego państwa. Państwo polskie nie mogło być horyzontem ukraińskich aspiracji. Tak konflikt jeszcze na dobre się nie skończył, a już rozgorzał na nowo.

Zważmy na ten jeden drobny szczegół. Jakkolwiek byśmy bilansowali wzajemne winy - liczbą zabitych, litrami przelanej krwi - tylko jeden bilans nie pozostawia żadnej wątpliwości. To nie Ukraińcy pozbawiali nas niepodległości, ale my Ukraińców, tylko w XX w. dwa razy, a może trzy, pomagając Sowietom akcją "Wisła" i wcześniejszymi deportacjami polskich Ukraińców na Wschód. Z tak podstawowymi faktami nie ma co dyskutować.

Pułapką, w której znaleźli się Ukraińcy, nie były tylko skutki I wojny światowej, rewolucji bolszewickiej i międzynarodowych traktatów, lecz także skrajny nacjonalizm. Gdy naród z aspiracjami niepodległościowymi nie ma własnego państwa, taka postawa być może nie jest moralnie uprawniona, lecz politycznie zrozumiała.

- To II RP wepchnęła Ukraińców w skrajny, być może faszyzujący nacjonalizm. Wprawdzie ukraińskie spółdzielnie, organizacje kulturalne i społeczne były w międzywojniu bardzo silne, to jednak ekstremiści mieli znaczącą przewagę - dawali jasne i proste recepty, ich akcje mogły się podobać właśnie przez radykalizm. Dziś wiemy dokładnie, że terroryzm - a czym innym były zabójstwa np. sprzyjającego polsko-ukraińskiemu porozumieniu posła Tadeusza Hołówki czy odpowiedzialnego za pacyfikowanie ukraińskich wsi ministra Bronisława Pierackiego? - nie wymaga specjalnych sił. Wystarczy mu przekonanie o słuszności wybranej drogi i garść zewnętrznych powodów, łatwych do wyinterpretowania na własne potrzeby.

Tymczasem nie miejmy złudzeń - polityka wobec Ukraińców przyjęta przez II RP to była polityka asymilacji i kolonizacji. Polscy osadnicy jechali na prawosławny Wołyń, a nie Ukraińcy na Mazowsze. Polacy obsadzali najważniejsze, ale też zupełnie nieważne urzędy. Drogi awansu dla polskiej młodzieży na tak zwanych kresach były szeroko otwarte, szerzej niż gdzie indziej. To wszystko było niedostępne dla Ukraińców.

Znów możemy się spierać, co było przyczyną czego, lecz terror Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów zderzył się z terrorem polskiego państwa. Policja pacyfikuje galicyjskie wsie, niszczy dobytek, pali ukraińskie książki, mężczyzn bije, z co bardziej pyskatych kobiet robi tzw. tulipany, czyli wiesza za nogi, opadająca spódnica zakrywa głowę. Na dodatek na Wołyniu niszczone są prawosławne cerkwie. Oczywiście - nie zabijano, choć w ferworze zdarzały się i przypadkowe ofiary śmiertelne. Ale upokarzano, odzierano z godności.

Czy odpowiedzią na odarcie z godności może być czystka etniczna, której doświadczył Wołyń latem 1943 r.?

- Że przed wojną Ukraińcami poniewierano - to pewne. Że na Wołyniu mamy do czynienia z czystką etniczną - to również pewne. Istnieje wzajemny rachunek krzywd. Ale jak je zmierzyć, jak porównać, gdzie jest ta waga, która pokaże sprawiedliwy rezultat? Reakcją na krzywdę jest zemsta: za "tulipany" czystka etniczna, za czystkę etniczną - rzezie odwetowe. Na Wołyniu zginęło więcej Polaków niż Ukraińców, ale tam, gdzie Ukraińcy stanowili mniejszość - na Zamojszczyźnie, Chełmszczyźnie, w Przemyskiem - bilans ofiar był dokładnie odwrotny.

Przyjrzyjmy się Zawadce Morochowskiej, gdzie dokonano rzezi dokładnie wedle wołyńskiej miary. To, że mordercami byli żołnierze Ludowego Wojska Polskiego z oddziału formowanego na Wołyniu, ma dla mnie kapitalne znaczenie. Istnieją w historii takie momenty, gdy nie ma szans, by krew wsiąkła w ziemię; z krzywdy, z zemsty, z nienawiści rodzą się rzeczy przerażające, którym nie da się zaprzeczyć.

Mam pewność, że w rocznicę wydarzeń wołyńskich pokażą nam w telewizji i w gazetach zdjęcia Polaków pomordowanych przez Ukraińską Powstańczą Armię i chłopskie watahy. Te zdjęcia to prawda, niezbity dowód w sprawie. Ale nie pokażą nam zabitych Ukraińców z Borowa, Pawłokomy, Zawadki - też prawdy i też dowodów.

Nie mam najmniejszej wątpliwości, że ofiarom skrajnego etnocentryzmu należy się pamięć i cześć. Z tego punktu widzenia doskonale rozumiem obchody 60. rocznicy Wołynia. Ale zastanawiam się, nie wiem, naprawdę nie wiem, czy w związku z tym będziemy mieli niebawem obchody rocznicy wymordowania Pawłokomy czy Zawadki. Nie wolno tego zabronić, trzeba mówić prawdę i oddać szacunek pomordowanym. Tyle że prawda i jakiekolwiek, choćby najsłuszniejsze, obchody nie mogą być w żadnym razie jednostronne, bo zostaną wyrwane z kontekstu.

Wiemy mniej więcej, jaki jest bilans trup - trup. W całym wołyńskim konflikcie Polaków zginęło pięciokrotnie więcej. Ale jaki jest bilans pogarda - pogarda? Jaki upokorzenie - upokorzenie? Tu my mamy zdecydowanie gorsze notowania. Wszystko to, od początku do końca, musimy uznać za spadek. Jesteśmy wszak narodem chlubiącym się, że korzeniami sięga do legend i historii rycerzy kresowych, czyli - do podboju Ukrainy. Tam tamta krew cały czas może być w zbiorowej pamięci. Pasmo krzywd jest w gruncie rzeczy nieustanne.

Opowiada Pan ogólną wizję historii. Ale tak naprawdę historia to doświadczenie osobiste, jednostkowe: wiem, kto jest dobry, a kto zły, wiem, że zły mnie skrzywdził, wiem, jakiego potrzebuję zadośćuczynienia, o krzywdach innych nie słyszałem, moje bolą bardziej.

- Oczywiście. Polskie poczucie krzywdy rodziło się we wsiach, które wymordowali Ukraińcy. Rozumiem to.

Za pierwszej "Solidarności" poznałem człowieka, który był jednym z szefów związku w lubińskiej Miedzi. Jego rodzina pochodziła z Wołynia. Opowiadał, jak rodzice poszli do żniw, on został u ciotki, do wsi przyszli Ukraińcy. Schował się pod stołem przykrytym obrusem i dlatego przeżył. Nie był z tej rodziny, więc nikt go nie szukał. Ukraińcy wyszli ze wsi, on pobiegł w pole do rodziców; tak, jak stali, wyjechali w Hrubieszowskie, skąd pochodziła jego matka. Opowiedzieli, czego byli świadkami, więc natychmiast lokalny oddział AK ruszył na ukraińską wioskę i dokonał powtórki z Wołynia.

Ten człowiek miał jakby podwójne, sprzeczne doświadczenie. Pamiętał, jak rżnęli Ukraińcy, ale też - jak rżnęli Polacy. Czy takich doświadczeń można pozbawić? Nie, bo ludzi nie można pozbawić pamięci. Czy można je ustawić przeciw sobie? Można i nawet robi się to. Ale z tego nic nie wynika.

Bo co dziś oznacza przeciwstawianie podobnych doświadczeń? Na Ukrainie jest całkiem sporo porządnych cmentarzy polskich, tak cywilnych, jak i AK-owskich. W Polsce ślimaczą się nawet remonty cmentarzy żołnierzy i oficerów Ukraińskiej Hałyckiej Armii - było nie było naszych sojuszników w wojnie polsko-bolszewickiej. O każdy pojedynczy grób partyzanta UPA, ale też zbiorowe mogiły ukraińskich wieśniaków, trzeba było walczyć z lokalnymi społecznościami, zmuszać je, często bezskutecznie, choćby do postawienia krzyża. Pojawiały się pomysły, by ukraińskie szczątki przenieść na Ukrainę, a w rewanżu - by polskie do Polski. Ludzie tak rozumujący nie pojmują, że każdy przeniesiony cmentarz stanie się natychmiast pomnikiem nienawiści.

Jednostkowo przeżyta historia zawsze żąda satysfakcji. Takie żądanie jest sprawą nadrzędną. Gdy się pojawi, żadne inne racje nie mają znaczenia. Wielu Polaków czeka chwili, gdy Ukraińcy zdejmą czapki, przyklękną i powiedzą: "Przebaczcie, przepraszamy".

- Rozumiem to, pięknie, żeby tak było. Ale nie można od nikogo żądać pokory i przeprosin, ponieważ żądający usłyszy natychmiast: to ty się ukorz i przeproś. Na dodatek będzie miał jednostkowo i historycznie rację. Formuła powinna być inna. Polscy biskupi mieli tę szczególną odwagę powiedzieć do Niemców: "Przebaczamy i prosimy o przebaczenie". A przecież to my byliśmy stroną słabszą i nikt nie kwestionuje, że w rachunku krzywd o wiele bardziej doświadczoną. Pamiętajmy wszelako, że Niemcy dokonali niewyobrażalnych zbrodni i dlatego ich ekspiacja zaczęła się dużo wcześniej, była skutkiem gigantycznego szoku. Ani my, ani Ukraińcy takiego szoku nie przeżyliśmy. Nam, Polakom, jest szczególnie trudno zrozumieć własną winę. Ale przekonałem się, że Ukraińcom jest jeszcze trudniej.

Czy nie pobrzmiewa w tym swoisty paternalizm, patrzenie z góry, bo Ukraińcy dopiero od kilkunastu lat mają własne państwo, bo nie umieją rozliczać się z historią z tysiąca innych powodów, które Polacy lepiej lub gorzej, ale jednak już przepracowali?

- Nie, bo sytuacji Polski i Ukrainy nie da się porównać. Znów przywołam list Episkopatu Polski z 1965 r. To biskupi wznieśli się na wyżyny, a nie cały naród, postawiony zresztą w podwójnie trudnej sytuacji, bo jakim cudem Polacy w czasach komunistycznych mogli wypowiedzieć posłuszeństwo hierarchom Kościoła? Ale ja doskonale pamiętam ówczesną atmosferę potępienia, sprzeciw społeczny był bardzo mocny, choć niewypowiadany otwarcie. Zresztą jeszcze dziś znajdziemy sporo ludzi, którzy nie rozumieją tamtej formuły pojednania.

Sprawa ukraińska jest jeszcze bardziej skomplikowana. Ukrainę przecina Zbrucz, na Zachodzie rodziła się myśl niepodległościowa, Wschód popadł w Sowiety, był poddany straszliwej indoktrynacji i terrorowi. Ci z Zachodu służyli w UPA, ci ze Wschodu - w Armii Czerwonej zwalczającej UPA. Na tym tle podział ukraińskiej świadomości jest bardzo wyraźny. Polacy czynią sobie niedźwiedzią przysługę, odwołując się w konflikcie ze Lwowem do Kijowa. Kijów tego nie rozumie, nic go to nie interesuje i w jakimś sensie nie musi.

Co więcej - jeśli Ukraina chce być niepodległa, nie może wyrzec się pamięci o UPA. UPA była powstańczą armią walczącą o niepodległość. Ładnie o tym pisał jeden z upowskich bohaterów Jehwen Stachiw: walki UPA z kobietami i z dziećmi wybaczyć nie można, ale za niepodległościową walkę z polskim podziemiem czy wojskiem, tak samo zresztą jak z Niemcami czy z Sowietami, należy im się szacunek. Staliśmy po dwóch stronach barykady, Polacy byli dla Ukraińców śmiertelnym zagrożeniem. Wielu z nas żachnie się, ale z ukraińskiej perspektywy ten spór musiał tak właśnie wyglądać.

Zna pan film Agnieszki Holland "Bohater", niezwykle mądry i subtelny? Opowiada o partyzancie z wileńskiego AK, który później służył u Łupaszki, a jeszcze później - w antykomunistycznym podziemiu narodowym. Jego ostatni oddział jest odpowiedzialny za kilka napadów na białoruskie wioski. Dla mnie najważniejszy jest początek filmu, gdy z ust AK-owskiego dowódcy padają słowa: uważajcie chłopcy, bo między partyzantem a bandytą jest tylko jeden krok, trzeba się bardzo pilnować, by tego kroku nie zrobić. W filmie Agnieszki oglądamy, jak ten krok się dokonuje.

Przejście na stronę bandytyzmu jest straszliwą pokusą każdej partyzantki. Opowiadał mi pułkownik Józef Rybicki, dowódca warszawskiego Kedywu: po wojnie musieliśmy stworzyć WiN, choćby po to, by wyprowadzić z lasu partyzantów, całe oddziały zamieniały się w bandy. A był to fanatyk czystości Armii Krajowej, dlatego mam prawo mu wierzyć. Jeśli oddajemy więc należny hołd Armii Krajowej, nie bacząc na różne ciemne strony, trudno się dziwić Ukraińcom, że robią to samo wobec UPA, nie dostrzegając ciemnych stron, przemilczając, ukrywając. Jehwen Stachiw, który jest człowiekiem prawym i odważnym, też długo milczał o Wołyniu, choć nie miał z tym osobiście nic wspólnego, w 1943 r. walczył w Donbasie. Do mówienia prawdy, do żalu za grzechy trzeba dojrzeć. I Ukraina do tego dojrzewa. Sami drukowaliście w "Gazecie" kilka tekstów ukraińskich autorów jednoznacznie potępiających zbrodnie. Są Ukraińcy, którzy mówią: to nasza historia, musimy się z niej rozliczyć.

Obawia się Pan wydźwięku obchodów rocznicy Wołynia?

- Mam wrażenie, że może być jak w dowcipie: zawiadowcy pomieszał się rozkład jazdy, dwa pociągi pędzą naprzeciw siebie po tym samym torze, nic już nie da się zrobić, więc zawiadowca bierze na peron stołeczek, woła małoletniego synka, stawia na stołeczku i mówi: popatrz, zaraz będzie fantastyczna katastrofa.

Co się zdarzyło na Wołyniu w 1943 r., wiemy, i nie zmienią tej wiedzy wyssane z palca opinie ekstremistów tak polskich, jak i ukraińskich. Lecz w tym miejscu w zasadzie kończy się zgoda. Bo czym innym wiedza historyczna, czym innym oczekiwania, jak się z historią rozprawić. Polacy, zwłaszcza ci, którzy stamtąd pochodzą, czekają na zadośćuczynienie i prośbę o wybaczenie. Mają do tego prawo i tytuł moralny. Ale nie mają prawa wypreparowywać Wołynia z kontekstu, powinni zrozumieć, że coś było wcześniej, coś było później, i to coś jest zasadnicze dla Ukraińców. Widzą swoje spalone wioski, swoich zabitych, nic innego ich nie obchodzi; pamięć jest ważniejsza niż takt, prawda i rozsądek. Dlatego żądają od Ukraińców posypania głowy popiołem, najlepiej widowiskowego, spektakularnego. Ukraińcy nie mogą przyjąć takich żądań.

Są pewnie i tacy, którzy żądają od Ukraińców przeprosin, lecz w żadne przeprosiny i tak nie uwierzą, pokutne bicie się w piersi nigdy nie będzie dla nich wystarczająco donośne. Lecz wystarczą opinie tych mniej radykalnych, by ze wspólnych obchodów rocznicy Wołynia wyszły nici. Nikogo nie wolno przymuszać do pokuty, nikomu nie można nakazać pokajania się. Żądanie: klęknijcie przed nami, a wybaczymy, przyniesie odwrotny skutek. Zwłaszcza jeśli spojrzymy na historię - między Polakami a Ukraińcami nie ma łatwego do zdefiniowania i opisania związku katów i ofiar, zbyt często i zbyt ochoczo zamienialiśmy się rolami. Po drugie - w minionym czasie zbyt wiele razy Ukrainiec musiał klękać przed Polakiem, takie żądanie tylko obudzi stereotypy po drugiej stronie.

Boję się również osobnych obchodów, bo czuję, że z osobnymi obchodami bolesnych rocznic jest dokładnie tak samo jak z przenoszeniem cmentarzy - uroczystości w zamierzeniu podniosłe i refleksyjne łatwo mogą zamienić się w nacjonalistyczne spektakle. Apeluję o dobrą wolę i próbę zmierzenia się z cierpieniem i krzywdą drugiej strony. Nie idzie o to, by krzywdy ważyć, ale by je poczuć. Inaczej lata pracy nad polsko-ukraińskim pojednaniem i zrozumieniem mogą pójść na marne.