Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ros. Союз Советских Социалистических РеспубликСССР, trl. Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, trb. Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik), w skrócie Związek Radziecki lub Związek Sowiecki lub ZSRR – historyczne państwo socjalistyczne w Europie wschodniej i północnej oraz północnej i środkowej Azji. Obejmowało obszar 22 mln km² od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku (największe w historii nowożytnej świata). Państwo to istniało od 31 grudnia 1922 do 25 grudnia 1991.

O utworzeniu państwa i jego nazwie zadecydowały władze Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) w 1922 roku i w nazwie tej nie ma żadnego odniesienia do geografii, ani do tradycji narodów je zamieszkujących. Dlatego często unikano oficjalnej nazwy, używając innych określeń: Sowiety, Bolszewia a nawet Rosja. Nazwa streszczała ideologię państwową:

ZSRR zgodnie z konstytucją z 1924 roku było państwem federalnym, w których władze lokalne sprawowały Rady (Sowiety) Deputowanych Robotniczych i Żołnierskich (na wsi Rady Deputowanych Chłopskich). Na poziomie władz gubernialnych (obwodowych, krajowych), w republikach autonomicznych, w republikach związkowych i na poziomie związkowym formalną władzę stanowiły zjazdy delegatów deputowanych, przy czym deputowani chłopscy mieli prawo do wybierania kilkakrotnie mniejszej liczby delegatów, niż deputowani robotniczy. Członkowie dawnych tzw. klas wyzyskujących, duchowni itp. byli pozbawieni praw wyborczych (tzw. лишенцы – liszeńcy). Rady oraz ich zjazdy wybierały komitety wykonawcze; na najwyższym szczeblu był to Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR (Центральный Исполнительный Комитет СССРЦИК – CIK), którego przewodniczącym byli kolejno reprezentanci republik związkowych.

Konstytucja z 1936 roku zmieniła ten system, nadając prawa wyborcze liszeńcom, oraz wprowadzając formalne zasady równych i bezpośrednich wyborów do rad na szczeblu lokalnym i ponadlokalnym (nazywanych Radami Deputowanych Pracujących), a także władz republikańskich i centralnych, nazywanych radami najwyższymi. Rada Najwyższa ZSRR (Верховный Совет СССР) była formalnie typowym dwuizbowym parlamentem państwa federalnego, w którym deputowani do Izby Związku byli wybierani proporcjonalnie do liczby ludności, a do Izby Narodowości – po równo z republik związkowych, a także od republik autonomicznych, obwodów i okręgów autonomicznych. Stałym organem Rady Najwyższej ZSRR było Prezydium. Konstytucja z 1977 roku dokonała w tym systemie niewielkich zmian.

Fasadowość Konstytucji można dostrzec choćby w szczegółowych regulacjach dotyczących ustroju republik związkowych.

W Radach (podobnie jak we wszystkich ciałach społecznych w ZSRR) członkowie Partii byli w większości i tworzyli odrębną frakcję, poddaną partyjnej dyscyplinie. Do wyborów dopuszczano tylko kandydatów rekomendowanych przez partię. Rząd (do 1946 Rada Komisarzy Ludowych – Совет Народных Комиссаров, następnie Rada Ministrów) był odpowiedzialny przed parlamentem, a faktycznie przed Biurem Politycznym KC. Także resorty rządowe były dublowane przez biurokrację partyjną, nadzorującą ich pracę.

Realną najwyższą władzę w państwie sprawowało, w imieniu klasy robotniczej, kierownictwo partii bolszewików. Również w partii istniały ciała fasadowe – Zjazd partii i konferencje partyjne oraz posiadające faktyczną władzę. Centrum partii stanowił Komitet Centralny pojmowany dwojako: jako plenum – wybierany przez Zjazd rodzaj partyjnego parlamentu, ale także urząd, na który składał się Sekretariat oraz wydziały, którzy przygotowywali i wykonywali postanowienia partyjne. Realna władza ogniskowała się w Biurze Politycznym (Политическое бюро) (w latach 1952-1966 Prezydium), do którego należeli reprezentanci różnych sił. Z reguły do Biura Politycznego należał i odgrywał w nim kluczową rolę sekretarz generalny KC (którego władza wynikała z kierowania aparatem partyjnym), ponadto ważniejsi sekretarze KC (zwłaszcza zajmujący się ideologią oraz sprawami organizacyjno-kadrowymi), ministrowie zajmujący się siłami zbrojnymi, bezpieczeństwem państwowym, szef rządu oraz sekretarze najważniejszych komitetów partyjnych – Moskiewskiego, Leningradzkiego, Ukrainy. Z reguły w kilka lat po obraniu nowego sekretarza generalnego KC kumulował on w swoim ręku władzę nad aparatem partyjnym i zmieniał się prawie we władcę absolutnego, a Biuro Polityczne stawało się ciałem doradczym.

Szczególnym aparatem władzy był organ bezpieczeństwa państwowego (noszący nazwy: ВЧК CzeKaNadzwyczajna Komisja do walki z kontrrewolucją, sabotażem i spekulacją, ГПУ GPU – Główny Zarząd Polityczny, ОГПУ OGPU – Zjednoczony Główny Zarząd Polityczny, НКВД NKWDLudowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, НКГБ NKGBLudowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego, КГБ KGBKomitet Bezpieczeństwa Państwowego). Oprócz wykrywania i zwalczania przeciwników politycznych, do jego zadań należała walka z przestępstwami urzędniczymi oraz kontrolowanie sił zbrojnych i innych służb państwowych. Czekistów określano jako miecz i tarczę Partii – nie byli oni siłą niezależnie działającą, ale wykonywali polecenia władzy. Ważną rolę nie tylko jako siły zbrojne ale także jako środek represji odgrywała armia: do 1946 r. Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona (Рабоче-крестьянская Красная Армия), następnie Armia Radziecka (Советская Армия).

W systemie politycznym ZSRR nie było miejsca na niezależne organizacje. Związki zawodowe i organizacje społeczne były ściśle kontrolowane przez frakcje partyjne w ich władzach. Ważną rolę wśród nich odgrywały skupiający młodzież Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży (Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи Komsomoł), a także dziecięca organizacja pionierska. Także media z gazetą "Prawda" na czele były podporządkowane władzy. W latach 30. próbowano zlikwidować związki wyznaniowe (tzw. bezbożna pięciolatka), później poddano je ścisłej kontroli.

Pod koniec swojego istnienia, w 1991 roku, ZSRR składał się z piętnastu republik (Zakaukaską FSRR w 1936 roku podzielono na Armeńską SRR, Azerbejdżańską SRR i Gruzińską SRR, a Karelo-Fińską SRR włączono do Rosyjskiej FSRR w 1956 roku). Największą z republik, zarówno pod względem ludności, powierzchni, jak i siły polityczno-ekonomicznej, była Rosja. Pod koniec istnienia tego państwa w skład ZSRR oprócz 15 republik związkowych wchodziło też 20 republik autonomicznych, 8 obwodów autonomicznych, 10 okręgów autonomicznych, a ponadto 6 krajów i 123 obwody.

Republiki ZSRR Lata Państwa Współczesne WNP NATO UE EWG GUAM
Armeńska SRR¹ 1936-1991 Armenia 1991 - - - -
Azerbejdżańska SRR¹ 1936-1991 Azerbejdżan 1991 - - - 1997
Białoruska SRR 1922-1991 Białoruś 1991 - - 2002 -
Estońska SRR 1940-1991 Estonia - 2004 2004 - -
Gruzińska SRR¹ 1936-1991 Gruzja 1993 - - - 1997
Kazachska SRR 1936-1991 Kazachstan 1991 - - 2002 -
Karelo-Fińska SRR² 1940-1956 Rosja - - - - -
Kirgiska SRR 1936-1991 Kirgistan 1991 - - 2002 -
Litewska SRR 1940-1991 Litwa - 2004 2004 - -
Łotewska SRR 1940-1991 Łotwa - 2004 2004 - -
Mołdawska SRR 1940-1991 Mołdawia 1991 - - - 1997
Rosyjska FSRR 1922-1991 Rosja 1991 - - 2002 -
Tadżycka SRR 1929-1991 Tadżykistan 1991 - - 2002 -
Turkmeńska SRR 1925-1991 Turkmenistan 1991-2005 - - - -
Ukraińska SRR 1922-1991 Ukraina 1991 - - - 1997
Uzbecka SRR 1925-1991 Uzbekistan 1991 - - - 1999-2005
¹ do 1936 roku Zakaukaska FSRR

² w 1956 roku włączona do Rosyjskiej FSRR

W wyniku rewolucji październikowej, wojny domowej, obustronnego terroru (na który składał się instytucjonalny terror CzeKa, ale w jeszcze większym stopniu rewolucyjne pogromy ze strony zrewoltowanych żołnierzy), klęski głodu oraz emigracji zasadniczo zmienił się skład społeczny Rosji. Dawni posiadacze ziemscy, przedsiębiorcy, carscy urzędnicy oraz działacze społeczni zniknęli, natomiast dominującą pozycję zajęli bolszewiccy dowódcy wojskowi, czekiści oraz działacze.

Klasa robotnicza była formalnie hegemonem nowego państwa, ale już w kilka dni po rewolucji CzeKa była zmuszona stłumić strajk kolejarzy. Wielu działaczy bolszewickich było autentycznymi robotnikami i władza podejmowała wysiłki w kierunku polepszenia warunków pracy, ale państwo jako główny pracodawca do realizacji swoich celów musiał zwiększać wyzysk. Kolejne cele polityki były realizowane kosztem robotników: NEP spowodował falę bezrobocia, natomiast forsowna industrializacja lat 30. - śrubowanie norm, pogorszenie sytuacji socjalnej (olbrzymie budowy obiektów przemysłowych i skromne - mieszkań dla robotników), kary za naruszenia dyscypliny, utrata prawa do zmiany zakładu pracy. Partycypację we władzy często dotyczyła tylko robotników będących aktywnymi członkami partii, jeżeli zostali wysunięci przez lokalnych działaczy. Robotników nie ominął również stalinowski terror lat 30. Dopiero rządy Chruszczowa przyniosły polepszenie sytuacji socjalnej: masowe budownictwo i wzrost spożycia (symbolizowały je bezpłatna kiszona kapusta i chleb w pracowniczych stołówkach). Mimo to poprawa była za mało satysfakcjonująca i stale dochodziło do dzikich strajków.

Polityka wobec chłopów w latach 20. według znanej formuły Lenina miała polegać na zwalczaniu zamożnych chłopów (kułaków), pozyskiwanie średniozamożnych (średniaków) i opieranie się na najbiedniejszych (biedniakach). Preferencje dla tych ostatnich, a także zwalczanie cerkwi wywoływały jednak ciągłe napięcia. Koniec lat 20. przyniósł krach dotychczasowej polityki, który próbowano rozwiązać przez politykę kolektywizacji. Z chłopów przymusem uczyniono spółdzielców (kołchoźników), ale produkcja była niska, a zarządzanie niekompetentne, co zmusiło w końcu do utworzenia tzw. działek przyzagrodowych. Dopiero w latach 70. zdecydowano się na wydanie kołchoźnikom paszportów, umożliwiających im swobodne podróżowanie (w efekcie wieś wyludniła się).

Inteligencja była w większości nastawiona antybolszewicko i była równie wrogo i pogardliwie traktowana przez nowe władze. Uważani byli w latach 20. za część burżuazji, niezbędną tylko do czasu wykształcenia nowej, ludowej inteligencji. Nie mieli wielu podstawowych praw: np. nie mogli posyłać dzieci na studia. Sytuację zmienił program industrializacji, do realizacji którego profesjonaliści stali się niezbędni. Profesor, inżynier i lekarz stali się pozytywnymi bohaterami propagandy, ich zarobki zostały podniesione. Duża część inteligencji poczęła utożsamiać się z państwem i brała udział w jego przedsięwzięciach. Znaczna część jednak sympatyzowała z dysydentami.

System radziecki stworzył nową elitę - nomenklaturę, obejmującą osoby na stanowiskach wymagających rekomendacji partyjnej. Nomenklatura dzieliła się na centralną (rekomendacja należała do kompetencji KC), republikańską, obwodową etc. Aparat partyjny i nomenklatura po terrorze lat 30. zmieniła się w kastę w pewnym stopniu dziedziczną, uprzywilejowaną materialnie (specjalne zaopatrzenie, tzw. sklepy za żółtymi firankami; sanatoria) oraz społecznie. Od początku spodziewano się lub obawiano dążenia kadry kierowniczej do zamienienia swojego statusu społecznego na własność (uwłaszczenie nomenklatury) i wydaje się, że dążenie to odegrało znaczną rolę w kryzysie i transformacji ustrojowej, która doprowadziła do upadku ZSRR.